NƏŞRLƏRİMİZƏ VƏ MƏQALƏLƏRƏ ABUNƏ
AZ
YAZARLAR
bütün yazarlar
 
Karikaturalar
 
 Kitab oxumağınıza nə mane olur?
 
a) Ev işlərini çatdıra bilməmək
b) İş saatının çox olması və yorğunluq
c) Dərslərin çoxluğu
d) Televizor
e) Kompyuter
f) Sosial medialarda çox vaxt keçirmək
g) Digərləri
 
SƏS VER
NƏTİCƏ
 
YAZAR HAQQINDA
Rövşən Abdullaoğlu (Yazıçı)



Yazıçı Rövən Abdullaoğlu filosof-şərqşünas və psixoloqdur.

 

O, 1978-ci ildə Azərbaycanda, Bakı şəhə­rində anadan olmuşdur. Azərbaycan Döv­lət İqtisad Universitetini bitirib hərbi xidmətini də başa vurduqdan sonra 9 ilə ya­xın müxtəlif ali təhsil ocaqlarında şərqşü­nas­lıq, teologiya və fəlsəfə sahələri üzrə yük­sək ali təhsil almışdır. Yazıçı daha sonra Moskvanın “Pozitiv Texno­logiya və Konsal­tinq” institutunun “Psixoloji konsulta­si­ya” fakultəsinin “Geştalt-terapiya metodu üz­rə psixoloji müşavir” ixtisasına yiyələnmişdir.

 

Bu günə qədər motivasiya psixologiyası, ir­fan, fəlsəfə və teologiya mövzularında 24 kitabı nəşr olunmuşdur. Motivasiya psixo­logiyası silsiləsindən olan "Çətin olsa da, hə­yat davam edir", "Hər bir İnsan hökm­dar­dır", "Arxadakı körpüləri yandırın" kitabları bestseller olmuş, “Arxadakı körpüləri yan­dı­rın” kitabı 2014-cü ildə Türkiyədə də çap edilmişdir. Bədii janrda yazılmış ilk əsəri olan "Bu şəhərdə kimsə yoxdur" psixoloji roma­nı 2016-2017-ci illərdə Azərbaycanın ən çox oxunan kitabı olmuşdur. Müəllifin “Relslər üzərinə uzanmış adam” adlı ikinci psixoloji romanı isə ilk nəşrinin cəmi 2 həftə ərzində tükənməsi ilə yeni bir rekorda imza atmışdır.

 

Yazıçı hazırda psixologiya, fəlsəfə, teologiya sa­hələri üzrə elmi araşdırmalarını davam et­dir­mək­də və yeni kitablar üzərində çalışmaq­da­dır.

 

 
 
 
Bütün yazıları (21)
Fəlsəfə bir məktəb kimi nə zamandan meydana çıxmışdır. Fəlsəfənin kökü eramızdan əvvəllərə gedir. Bizlər fəlsəfənin Qədim Romada, Qədim Yunanıstanda təxminən eramızdan əvvəl VII-VI əsrlərdə, Qədim Hindistanda isə bundan da qədimdə yarandığını müşahidə edirik.[1]   Roma İmperiyası bu cür məktəblərin inkişafına mane olmurdu. Vəziyyət IV əsrin sonlarına qədər bu cür davam etdi. Roma İmperiyasının xristianlığa meyl etməsi və kilsə təlimlərini rəsmi olaraq dəstəkləməyə başlaması ilə vəziyyət bir qədər dəyişdi. 529-cu ildə I Yustinianın zamanında xristian təfəkküründən çıxış edərək antik dövrün bütün fəlsəfi məktəbləri bağlanıldı və bununla da fəlsəfə müəllimləri pərən-pərən oldular. Ancaq bu, fəlsəfənin deyil, sadəcə Roma İmperiyasının hüdudlarında olan fəlsəfənin süqutuna səbəb oldu.   Avropada fəlsəfənin yüksəlişini yalnız katolik kilsəsinin zəifləməsi ilə müşahidə edirik. Bununla fəlsəfəyə, məxsusən də antik dövrün fəlsəfəsinə meyl artmağa başladı. Bu, Avropada müxtəlif fəlsəfi məktəblərin və təhsil mərkəzlərinin yaranmasına təkan verdi.   VII əsrdə Avropada, hələ katolik kilsəsinin böyük nüfuza malik olduğu bir zamanda İslamın gəlişi ilə fəlsəfə yeni bir nəfəs əldə etdi. Belə ki, ərəb xəlifələrinin zamanında antik dövrün müxtəlif kitabları ilə bərabər fəlsəfi kitabları da ərəb dilinə tərcümə olunmağa başlandı.   Antik dövrə və qədim hind mədəniyyətinə məxsus kitabların tərcüməsi ilə faydalı elmi mətləblərlə bərabər, tədricən müsəlmanların dini inancları ilə zidd olan fikirlər də yayılmağa başlayırdı. Bu cür yeni yaranmaqda olan yanlış fəlsəfi məktəblərlə mübarizə aparmaq üçün peyğəmbərin davamçıları olan imamlar və İslam mütəfəkkirləri öz şagirdlərinə əqli-fəlsəfi bəhsləri öyrədir, onlara o fəlsəfi fikirlərin yanlışlıqlarını dəlillərlə izah edirdilər. Nəticədə müsəlmanlar arasında əqli mühakimələr, fəlsəfi mülahizələr artmağa və güclənməyə başladı. Onların bu cür yanaşmaları əqlə əsaslanan İslam fəlsəfəsi kimi elmlərin gələcək inkişafına zəmin yaratdı.   Müsəlmanların imamları və öndə gedən alimləri öz şagirdlərinə əqli-fəlsəfi mühakimə metodlarını öyrətməklə bərabər, o dövrdə yayılmış yanlış fəlsəfi cərəyanların puçluğunu və sağlam əqli mühakimələrlə zidd olduğunu da bəyan edirdilər.   Ona görə biz o dövrə xas olan hədislərə baxdıqda həm bu cür yanlış fəlsəfənin qınanılmasına, həm də batil fəlsəfə ilə mübarizə aparmaq üçün fəlsəfi yanaşmadan istifadə edən, nəticədə də əqli-fəlsəfi metodu dəstəkləyən hədislərə rast gəlirik.   Bu dövrlərdən etibarən müsəlman alimləri arasında antik dövrün fəlsəfəsindən iqtibas edilmiş İslam fəlsəfəsi yaranmağa başladı.   Din və fəlsəfə qarşıdurması, yoxsa anlaşılmazlıq Din və fəlsəfə qarşıdurması həm xristian, həm də İslam aləmində baş vermişdir. Roma-katolik kilsəsinin bəzi təlimləri antik dövrün fəlsəfi fikirlərinə əsaslansa da, qədim dövrün fəlsəfəsinin təbliğinə qarşı çıxır, onlara aid bütün yazılı mədəni irsi məhv edirdi. Xristianlara görə, bu fəlsəfi fikirlər dini inanclarla, ilahi təlimlərlə ziddiyyət təşkil edirdi. Onlara görə, fəlsəfə küfr elmi idi.   Bizlər eyni yanaşmanı orta əsrlərdə bəzi müsəlman alimləri tərəfindən də müşahidə edirik. Tənqidçilər arasında Ğəzalini (1058-1111), Əbul Bərəkat Bağdadini (1164 ölüm tarixi), Fəxr Razini (1149-1210), İbn Teymiyyəni (1263-1328) misal olaraq göstərmək olar. Onların içində İbn Teymiyyə kəlam, məntiq və fəlsəfə əleyhinə kəskin çıxışları, bu elmləri qadağan etməsi barəsində verdiyi fətvaları ilə daha çox seçilirdi. İbn Teymiyyədən başqa, digərlərinin etirazlarının əsas istiqaməti İslam aləmində yaranmış, İbn Sinanın “məşa” fəlsəfəsinə yönəlmişdi.   Buradakı maraqlı məqam ondan ibarətdir ki, bu qəbildən olan alimlər fəlsəfə əleyhinə, məxsusən də “məşa” fəlsəfəsinin əleyhinə yazdıqları kitablarını tam bir fəlsəfi qanunlar əsasında tərtib etmişlər. Onların fəlsəfənin rəddi barəsində yazdıqları kitabları oxuyan zaman fəlsəfəni məhz fəlsəfi və məntiqi qaydalar əsasında rədd etdiklərinin şahidi oluruq. Bu da mümkündür ki, onların fəlsəfənin özünün deyil, daha çox müəyyən bir fəlsəfi cərəyanın yanlışlığına etiqad etdiklərinin göstəricisidir. Bu səbəbdəndir ki, bir çox araşdırmaçılar bu şəxslərin özlərini belə bir filosof olaraq təqdim edirdilər.   Fəlsəfə əleyhinə çıxış edən cərəyanlar arasında daha sonra meydana çıxan və Məhəmməd Əmin Əstərabadi tərəfindən XVI-XVII[2] əsrdə geniş bir formada yayılmağa başlamış əxbari cərəyanını da göstərmək olar. Əstərabadinin başladığı və geniş vüsət almış bu hərəkatı dini bəhslərdə əqli yanaşmanı məqbul və zəruri bilən Məhəmməd Baqir Vəhid Bəhbəhani (1706–1791), Şeyx Mürtəza Ənsari (1799–1864) kimi böyük alimlər tərəfindən dayandırılır. Vəhid Bəhbəhaninin Seyid Mehdi Bəhrul Ulum, Cəfər Kaşiful Ğita kimi bir çox tanınmış tələbələrinin də əxbari məktəbinə qarşı çıxmaqlarına baxmayaraq, onlara son və həlledici zərbəni Şeyx Ənsari vurur.   İslam aləmində sonuncu etiraz dalğası isə XX əsrin əvvəllərində, Ayətullah Mirzə Mehdi Ğərəvi İsfəhaninin zamanında Məşhəddə başlanılmışdı. Nəticədə Məşhəd Mirzə Mehdinin əsasını qoyduğu təfkik məktəbinin geniş yayıldığı bir məntəqəyə çevrilir.          Yunanlardan gəlmə bir elmi öyrənmək düzgün deyil Fəlsəfəyə edilən iradlardan biri fəlsəfə elminin yunanlardan, qədim hind mədəniyyətindən gəlmə olmasıdır. Belə ki, bu düşüncənin tərəfdarları yunan və hind mədəniyyətinin çoxallahlılığa inanan batil təfəkkürlü insanlara məxsus olmasını səbəb gətirərək fəlsəfəni də batil hesab etmişlər. Onlara görə, müşriklərə məxsus olan elmin İslam cəmiyyətində yeri yoxdur.   Cavab: İlk olaraq onu deyirik ki, əgər qeyri-dini bir mədəniyyətə xas olan, əcnəbi ölkələrdən gəlmə bir elmin sadəcə bu səbəbə görə yanlış hesab edilməyi düzgün olarsa, o zaman bir çox elmləri də kənara qoymalıyıq. Bir halda ki, bu elmləri bütün müsəlmanlar qəbul edirlər. Riyaziyyat, həndəsə, tibb, məntiq, kimya, fizika, demək olar ki, bütün texnoloji elmlər, təcrübi elmlər və sairə bu qəbildəndir. Bu elmlərin bəzilərinin əsasını qeyri-müsəlmanlar qoymuş, bəzilərinin isə bir çox məsələlərini məhz qeyri-müsəlmanlar bu elmlərə daxil etmişlər. Bu iradı deyən gərək İslamdan əvvəl mövcud olan bütün elmləri kənara qoysun və İslamdan sonra da qeyri-müsəlmanlardan gələn bütün fənləri yanlış hesab etsin. Bu prizmadan baxdıqda, hətta bütün fəqihlərin əsaslandıqları üsul elmi belə dini və ilahi elm olmadığına görə yanlış sayılmalıdır. Üsul elmində yunanlardan gəlmə olan məntiqin, hətta fəlsəfənin belə əqli qaydalarından geniş şəkildə istifadə olunmaqdadır. Bəs onda nəyə görə bütün dini tədris mərkəzlərində keçirilən məntiq və üsul elmindən, hətta fəlsəfəyə qarşı çıxmış olan təfkikçilər belə bəhrələnirlər. Təfkik məktəbinin banisi olan Mirzə Mehdi İsfəhani belə ömrünün sonlarına kimi üsul elmindən xaric dərslərini[3] tədris edirdi.   Böyük fəqih Məhəmməd Təqi Behcət üsul kimi fiqhin əsası olan bir elmi dərk etməkdə fəlsəfənin əhəmiyyəti barəsində belə deyir:   ˝Ustadımız rəhmətlik Ayətullah Ğərəvi Kompani deyirdi ki, fəlsəfəni oxumadan ˝Kifayətul Usul˝[4] kitabını anlamaq olmur… Bir gün ustadımız üsul dərsini çox dərin və dəqiq formada tədris etdi. O qədər ağır dərs dedi ki, tələbələr belə heç bir şey anlamadıqlarına görə etiraz etdilər. Dərsdən sonra onun yanında idim. Bu zaman ustad mənə dedi ki, dərsi qəsdən belə ağır dedim ki, bu şagirdlər, heç olmasa, gedib ˝Mənzumə˝ni[5] oxusunlar˝.[6]   Dini hədislərə baxdıqda isə biz düzgün və yanlış elmin meyarları arasında o elmin haradan, kimdən gəlmə olduğunun yer almadığını görürük. Hədislərin birində İslam peyğəmbəri buyurur: ˝Elm Çində də olsa, onu öyrənmək üçün oraya gedin! Çünki, heç şübhəsiz ki, elm öyrənmək hər bir müsəlman üçün zəruridir˝.[7] Başqa bir hədisdə isə belə buyurulur: ˝Hikmət möminin itirdiyi bir şeydir. Onu müşrikin yanında olsa belə, öyrənin! Çünki sizlər o elmə daha layiqsiniz˝.[8]   ˝Hikmət möminin itirdiyi bir şeydir. Onu müşrikdən də olsa, öyrənin!˝[9]  İsa Məsihdən imamların nəql etdiyi bir hədisdə buyurulur: ˝Haqqı batil əhlindən də olsa, öyrənin! Batili isə haqq əhlindən də olsa, öyrənməyin! Sözləri ayırd edən, onun dəyərlisini dəyərsizindən seçən olun!˝[10]   Bu qəbildən çoxlu hədislər vardır ki, elmin düzlüyünün meyarını haqq və batil olaraq göstərir və onun hansı ölkədən, hansı etiqadlı birindən gəldiyini isə qətiyyən meyar hesab etmir. Qeyri-müsəlmanlardan gələn hər bir elmin batil olması fikri çox gülünc və əsassızdır. Əgər bu meyar düzgün olsaydı, peyğəmbər və imamlar elmi müşrik, münafiq və Çin kimi bütpərəst bir məmləkət əhlindən öyrənməyə təşviq etməzdilər. Fəlsəfəni də kəskin və birmənalı şəkildə qadağan edərdilər. Bir halda ki, bizlər bir çox hədislərdə onların əqli-fəlsəfi qaydalara istinad etdiklərinin və bu qaydalar əsasında yanlış fikirləri rədd etdiklərinin şahidi oluruq.   Bilmək lazımdır ki, haqq sözün kimdən gəldiyi əsas deyildir. Riyaziyyat, həndəsə, məntiq kimi elmləri öyrənən zaman onların kim tərəfindən, hansı millət və dinin mənsubu tərəfindən bəyan olunduğuna qətiyyən nəzər salınmır. Əsas deyilən mətləbin özünün düzgün olmasına diqqət edilir.    Həmçinin onu da qeyd etmək lazımdır ki, İslam fəlsəfəsinin qədim yunan, hind və qədim iran fəlsəfəsindən çox fərqlilikləri vardır. Məxsusən də günümüzdə çox böyük tərəfdarı olan və mötəbər hesab edilən mütəaliyə fəlsəfəsi. İslam filosofları fəlsəfi qaydaların bəzilərinin yanlışlıqlarını düzəltmiş, səhv fəlsəfi nəzəriyyələri elmi əsaslarla rədd etmişlər. Əsasını qoyduqları fəlsəfədən öz dini inanclarını elmi-əqli metodlarla qorumaq üçün istifadə etmişlər. Bir çox fəlsəfi mətləbləri də Quran və hədislər əsasında bəyan etmişlər. Bu barədə Ayətullah Ruhullah Xomeyni ˝Adabus Salat˝ kitabında yazır: ˝İslam hikməti və irfanı yunandan və yunanlılardan gəlmə deyildir. Həqiqətdə onlara qətiyyən bənzəmir…   Ümumiyyətlə günümüzdəki İslam hikmət alimlərinin fəlsəfəsini və mərifət əhlinin üstün maariflərini yunan hikmətinə nisbət vermək onların (İslam hikmət alimlərinin və mərifət əhlinin) kitablarından xəbərsiz olmaqdan qaynaqlanır. Həmçinin də Quranın maarifindən və məsumların hədislərindən xəbərsiz olmaqlarından qaynaqlanır. Buna görə də (bəziləri) hər hikməti yunanlara nisbət vermiş və İslam hikmət alimlərini də yunan hikmətinə tabe olanlardan hesab etmişlər˝.[11]    Digər tərəfdən də, fəlsəfənin yunanlardan qaynaqlanması fəlsəfənin əsasını qoyanların hamısının çoxallahlılığa inandıqları mənasına da gəlmir. Böyük filosof Cavadi Amuli Sokrat Platon və Aristotel kimi fəlsəfə böyüklərinin təkallahlılığa etiqad edən şəxslər olduğunu qeyd edir. Fəlsəfə tarixinə də məlumdur ki, Sokratın edamı onun Romada olan ˝allah˝ları qəbul etməməsinə görə olmuşdur. Sokrat təkallahlılığa etiqad edirdi və bütpərəstliyi düzgün hesab etmirdi. Sokrat fəlsəfəni tək olan Allah tərəfindən ona bəxş edilən bir vəzifə bilirdi. O, öz məhkəməsində etiqadından əl çəkməyəcəyini bildirir və deyir ki, Allaha itaəti insanlara olan itaətdən üstün bilir. Sokrat, həmçinin ölümdən sonra olan həyata etiqad etdiyini də qeyd edirdi. Bu nöqteyi-nəzərdən deyə bilərik ki, fəlsəfənin əsas qaynaqları müşriklər deyil, yunanların təkallahlılıq etiqadında olan mütəfəkkirləri olmuşdur.   Hədislərdə imamlar fəlsəfəni qadağan etmişlər Fəlsəfənin batilliyinə inananların gətirdikləri digər dəlillər də imamlardan fəlsəfənin rəddinə dair nəql olunan hədislərdir.   Cavab: İmamlardan fəlsəfənin rədd olunması barədə nəql olunan hədislər çox azdır, hardasa bir neçə ədəd olar. Bu hədislərin sənədlərinin zəif və səhih olması məsələsinə toxunmuruq. Bu, özü ayrıca bir mövzudur. Sadəcə olaraq, deyirik ki, bu hədislər, hətta düz olduqları təqdirdə belə, bəyan formasından asılı olaraq, həmçinin imamların əqli-fəlsəfi metodları dəstəkləyən bir çox sözlərinə əsaslanaraq qətiyyətlə demək olar ki, bu hədislərdə qınanılan fəlsəfə qədim yunan və hində məxsus olan, dini təlimlərlə ziddiyyət təşkil edən fəlsəfi cərəyanlar idi. Fəlsəfə eynilə düşüncə tərzi, ideoloji məktəb, yanaşma kimi ümumi mənalara malikdir. Düşüncə tərzi dedikdə bu həm dini, həm qeyri-dini, həm də qərbin və şərqin bütün etiqadi cərəyanlarına şamil olur. Məktəb dedikdə də bütün ideoloji məktəbləri əhatə edir. Fəlsəfə sözü də bu cür ümumi bir anlama malikdir. Ona görə də hədislərdə gəlmiş fəlsəfə sözünün hansı fəlsəfi məktəbə şamil olduğunu, hansı mənada işləndiyini anlamaq üçün o dövrün ictimai vəziyyətindən, hədisi buyuran şəxsin baxışlarından xəbərdar olmaq lazımdır.     İmamların dövründə qədim yunan və hind düşüncə məktəblərinin kitabları tərcümə olunurdu. Onların içində bəzi batil fikirlər də mövcud idi. Bu fəlsəfənin təsirilə müsəlman cəmiyyətində materialist, səfsətə və şəkkakçı məktəblərə mənsub olan insanlar peyda olurdular. İmamların hədislərində qınanılan fəlsəfə də bu qəbildən olan, dini təlimlərlə uyğun olmayan məktəblərə şamil idi. Onlardan ən geniş yayılmışlarından biri dəhrilərə aid olan materialist fəlsəfəsi idi. Dəhrilər hesab edirdilər ki, yaradılışın ilk səbəbi maddidir və hər şey zamanın tədrici hərəkəti nəticəsində öz-özünə yaranır. Onlar Allahı yaradıcı bir varlıq kimi inkar edirdilər.   İmamlar bu qəbildən olan fəlsəfi məktəblərin səhv olduğunu deyir və onları əqli-fəlsəfi yanaşma ilə tənqid edirdilər.   Eynilə bizlər çoxlu sayda hədislərdə ictihadın məzəmmət olunduğunu da görürük. Bir halda ki, bütün fəqihlər qəbul edirlər ki, bu hədislərdə pislənilən ictihad günümüzdə müctəhidlərin şəri hökmləri mənbələrindən əldə etmək üçün etdikləri elmi fəaliyyətə şamil deyildir. Bütün fəqihlər bu qəbildən olan hədislərin izahında demişlər ki, burada pislənilən ictihad o dövrdə geniş yayılmış şəxsi fikir və yanlış metodlarla hökm vermək mənasındadır.  Bir zamanlar bəzi əxbarilər ictihadı qadağan edən bu cür hədisləri anlamadıqlarından onlara istinad edərək müctəhidliyin yanlış olduğunu isbat etməyə çalışırdılar.   Ümumi olaraq bu nəticəyə gəlinir ki, heç bir mötəbər hədisdə imamlar ümumi olaraq fəlsəfəni rədd etməmiş, tam tərsinə, əqli-fəlsəfi yanaşmadan, fəlsəfi qaydalardan dinin etiqadi mövzularını isbat etmək üçün bir çox müxtəlif məqamlarda istifadə etmişlər. Həzrət Əli, İmam Baqir, İmam Sadiqdən nəql olunan hədislərdə bu mətləblər məxsusən çoxluq təşkil edir.   Son olaraq fəlsəfə sahəsində böyük araşdırmalar aparmış Misbah Yəzdinin bu irada verdiyi cavabı qeyd etmək istəyirik:   ˝Fəlsəfə ilə müxtəlif şəxslər tərəfindən edilən müxalifət fərqli-fərqli səbəblərlə olmuşdur. Ancaq (bəzi) agah və qərəzsiz müsəlman alimləri tərəfindən olunan müxalifət həqiqətdə o zamanlar yayılmış fəlsəfi fikirlərə qarşı idi. Hansı ki o fəlsəfi fikirlərdən bəziləri -ən azı  onlara görə- İslamın əsasları ilə uyğun deyildi. Əgər fəlsəfənin pislənməsi barədə mötəbər hədislər olmuş olsa da, bu, qeyd etdiyimiz mənadadır.   Ancaq biz fəlsəfi yanaşma deyəndə yalnız əqli mühakimə yolu ilə həll oluna bilən məsələlərin həllində əqldən istifadə etməyi nəzərdə tuturuq. Bu işin zəruriliyinə Qurani-Kərimin şəffaf ayələrində və dəyərli hədislərdə də təkid olunmuşdur. Belə ki, bizim qeyd etdiyimiz bu fəlsəfi yanaşmadan çoxlu sayda nümunələri hədislərdə və hətta Qurani-Kərimdə belə görmək olar. Buna tövhid və məad mövzusunda olan Quran ayələrini və hədisləri misal çəkmək olar˝.[12]   Fəlsəfə sırf əqli mühakimələrdən istifadə etməyi öyrədən, onun qanunauyğunluqlarını, metodlarını bəyan edən bir elm kimi din ilə ziddiyyət təşkil edə bilməz. Çünki din özünün bir çox məsələlərini, məxsusən də ideologiyaya aid olanlarını bu cür əqli mühakimələrlə isbat edir. Ümumiyyətlə, hər hansı teoloq Allahı isbat etmək üçün mütləq olaraq sırf əqli mühakimədən istifadə etmək məcburiyyətindədir. Onun bundan başqa yolu yoxdur. Quran və hədislə Allahın varlığı isbat olunmaz.   Əslində, hər bir nəzəri elm öz əsaslarını isbat etmək üçün fəlsəfəyə müraciət etmək məcburiyyətindədir. Elə bu səbəbdəndir ki, İbn Rüşd, Sədruddin Şirazi, Əllamə Təbatəbai, Cavadi Amuli kimi böyük şəxsiyyətlər aşkar surətdə bəyan etmişlər ki, din və fəlsəfə arasında heç bir ziddiyyət yoxdur. Kəlam alimləri və filosoflar öz kitablarında bir hissəni fəlsəfi qaydalar əsasında mühüm ideoloji məsələləri isbat etməyə ayırmışlar. Hətta fəlsəfəyə qarşı çıxmış və fəlsəfənin müxalifi kimi hesab olunan bir çox alimlərin özlərinin belə, adını fəlsəfə qoymasalar da, bir çox mətləbləri fəlsəfi qaydalarla isbat etməyə çalışdıqlarını müşahidə edirik.   Fəlsəfə ilə fəlsəfəni rədd etmək XX əsrin ikinci yarısında yaşamış böyük fəqih Ayətullah Bürucirdinin yanına bir gün böyük filosof Əllamə Təbatəbai gəlir. Söhbət zamanı Əllamə Təbatəbai ölkənin daxilindən və xaricindən ona ünvanlanmış çoxlu sayda məktubları masanın üzərinə tökür. Bu məktublarda dinin müxtəlif ideoloji məsələləri və digər elmi mətləblər barəsində suallar var idi. Əllamə Ayətullah Bürucirdiyə deyir: ˝Bu suallara nə ilə cavab verməliyik?! Fiqhi kitablarla bu suallara cavab vermək mümkündürmü?!˝. Bu zaman Ayətullah Bürucirdi də onun fikrini təsdiqləyir.   Əllamə Təbatəbainin Məşhəd şəhərinə olan səfərlərinin birində təfkik məktəbinin əsasını qoymuş Mirzə Mehdi İsfəhani ilə görüşü baş tutur. Söhbət əsnasında Əllamə ondan soruşur: ˝Sizin İslam fəlsəfəsi barəsində fikriniz nədir?˝. Bunu eşidən kimi Mirzə Mehdi fəlsəfə və məntiq elmini pisləməyə başlayır. O, sözünü bitirəndən sonra Əllamə deyir: ˝Bilirsiniz ki, sizin bu iradınız məntiqdə yer alan sillogizm[13] (qiyas) bəhsinə aiddir?˝.   Bunu eşidən Mirzə Mehdi bir daha başlayır tənqid etməyə.  O, sözünü bitirəndən sonra Əllamə bir daha deyir: ˝Siz bilirsiniz ki, sizin budəfəki iradınız filan fəlsəfi bəhslərə aid olan filan fəlsəfi qaydalar əsasında idi?˝. Bu cür bir neçə dəfə Mirzə Mehdi irad gətirir, hər dəfəsində də Əllamə onun bu sözlərinin hər hansı bir əqli-fəlsəfi qayda əsasında olduğunu ona başa salır. Sonunda Mirzə Mehdi əsəbiləşir və söhbəti dayandırır. Bu zaman Əllamə deyir: ˝İslam fəlsəfəsinin müxaliflərinin (fəlsəfəni inkar etmələri üçün) əqli dəlil gətirməkdən başqa, yolları yoxdur. Bu gətirdikləri dəlil əgər düz olmuş olsa, bunun özü elə fəlsəfi mühakimədir. Bununla onlar fəlsəfə əleyhinə fəlsəfədən istifadə etmiş olurlar.   Hətta əgər İslam fəlsəfəsini rədd etmək üçün nəqli dəlillərdən (hədislərdən) istifadə etsələr belə, bu da (fəlsəfəyə möhtac olmalarını göstərmək üçün) bəsdir. Belə ki, siz bu zaman əsaslandıqları nəqlin düzgün olmasının və bir mənbə olaraq səlahiyyətli olmasının dəlilini soruşun. Ya da (bu nəqlin qaynaqlandığı) İslam dininin özünün həqiqət olmasının dəlili haqda sual edin. Və yaxud da Allahın varlığı barəsində soruşun! Bu zaman onlar (bu suallara cavab vermək üçün) bir daha fəlsəfənin içərisinə girməyə, fəlsəfi qaydalardan istifadə etməyə məcbur olacaqlar˝.   Əllamə Təbatəbai bu səbəbdən deyirdi ki, İslam fəlsəfəsinə qarşı çıxanlarla danışanda onların gətirdikləri dəlillərin hansı məntiqi və ya fəlsəfi qaydaya aid olduğunu izah edin. Bununla da onlara başa salın ki, fəlsəfə və məntiq kimi əqli fikir yürütmə metodlarından bəhs edən elmə qarşı çıxmaq o elmlərdən istifadə etmədən mümkün deyildir.   Bu səbəbdən demək olar ki, fəlsəfəni qəbul etməmək elə bir məsələdir ki, ona əməli olaraq riayət etmək qeyri-mümkündür. Fəlsəfəni dananlar da fəlsəfədən istifadə etmək məcburiyyətindədirlər.   Bəzi alimlərin fəlsəfəyə qarşı olan etirazları Bir çoxları isə fəlsəfənin yanlışlığını isbat etmək üçün bəzi alimlərin sözlərinə əsaslanırlar. Deyirlər ki: ˝bir qrup alimlər də fəlsəfəyə qarşı çıxmışlar. Hətta bəzi müctəhidlər belə öz sözlərində fəlsəfə öyrənməməyi tövsiyə etmişlər˝.   Cavab: Burada da əvvəldə qeyd olunan məsələni xatırladırıq. Bəzi fəqihlərin fəlsəfəyə qarşı çıxmaları dövrlərində yayılmış və İslam təlimləri ilə uyğun bilmədikləri fəlsəfi cərəyanlara və bəzi fəlsəfi məsələlərə görə idi. Bəzən də elmi potensialı az olan tələbələrin səhv fikrə düşmələrindən qorxduqlarına görə məsləhət xarakterli olaraq fəlsəfəni öyrənməmələrini demişlər. Məsələn, dövrünün böyük fəqihi olan Ayətullah Bürucirdinin özünün yüksək fəlsəfə təhsili olmağına, fəlsəfəni ümumi olaraq faydalı bilməyinə baxmayaraq, bəzi səthi düşüncəli tələbələrin aza biləcəklərindən onlara bu elmi oxumamalarını deyərdi. Ancaq bir çox məqamlarda fəlsəfənin əhəmiyyətini də vurğulayar və zehni fəlsəfə üçün uyğun olan tələbələrin fəlsəfə öyrənmələrinə qətiyyən qarşı çıxmazdı. Ayətullah Bürucirdi fəlsəfə dərsi deyən böyük filosof Əllamə Təbatəbaini gördükdə ona həmişə ehtiram edərdi. Ayətullah Ruhullah Xomeyni böyük fəqihlər arasında iki nəfərin fəlsəfəyə tam bir elmi əhatəsinin olduğunu qeyd edirdi. Onlardan biri Şeyx Məhəmməd Hüseyn İsfəhani (Kompani), ikincisi isə Bürucirdi idi.   Böyük fəqihlərdən heç biri əqli mühakimələrlə və onlara əsaslanan əqli qanunlarla müxalifət etməmişdir. Çünki bu, qəbul etdikləri üsul elminə ziddir.   Bəzən də fəlsəfədə bəyan olunan terminlərin anlaşılmazlığı, ikibaşlı məna verməsi yersiz ittihamlara səbəb olmuşdur.   Ğəzali fəlsəfənin din ilə ziddiyyət təşkil etdiyini və orada deyilənlərin küfr olduğunu sübut etmək üçün ˝Təhafut əl-Fəlafəsə˝ adlı bir kitab yazır. İbn Ruşd (1126-1198) Ğəzalinin kitabının cavabını vermək üçün ˝Təhafut ət-Təhafut˝ kitabını qələmə alır. Bu kitabda Ğəzalinin fəlsəfə barəsində gətirdiyi iradları cavablandırır və öz kitabında təkidlə qeyd edir ki, din və fəlsəfə arasında heç bir ziddiyyət yoxdur.   Cavadi Amuli isə bu məqamda deyir: “Ğəzalinin zehinli bir insan olması barədə heç bir şübhə yoxdur, lakin əq­li elmlər hər kəsin, hətta Ğəzali olmuş olsa belə, dərs oxumadan və şəx­si mütaliələrlə mətləblərini özünün başa düşəcəyi və öz fikri ilə o mət­ləb­lərin ziddiyyətlərini anlayacağı bir məsələ deyildir.   Ğəzali özü belə etiraf edir ki, fəlsəfəni yalnız (şəxsi) mütaliə ilə oxumuşdur. Onun bu etiraflarını “Məqasid-əl-Fəlasəfə” və ya “Təhafut-əl-Fəlasəfə” adlı kitablarında fəlsəfənin ana və əsas məsələlərində etdiyi səhvlər də isbat edərək təsdiqləyir”.[14]   Bu, geniş bir araşdırma işindən çıxarışlardır. Məqalə formasına salındığı üçün araşdırmanın bəzi yerlərini çıxartmalı olduq.   [1] Burada ən qədim fəlsəfi mərkəzlər barədə geniş bəhs açmaq istəmədiyimizdən ümumi olaraq yazdıq. Belə ki, başqa yerləri də qeyd edənlər vardır. [2] Əstərəbadi 1627-ci ildə vəfat etmişdir. Doğum tarixi isə məlum deyildir. [3] Xaric dərsləri din elmlərdə ən yüksək tədris mərhələsi hesab edilir. [4] Üsul elmində yazılmış və hazırda da üsulda dərslik olan mühüm bir kitabdır. [5] ˝Mənzumə˝ fəlsəfə sahəsində Molla Hadi Səbzivarinin yazdığı məşhur bir əsərdir. [6] http://www.bahjat.org/index.php/akhbar-2/shayeat/891-2012-02-22-18-09-05.html [7] Mizanul Hikmə  3/2070. [8] Şeyx Tusinin Əmalisi, səh.625. [9] Bihar, II cild, səh.97. [10] Bihar IV cild, səh.96 [11] Adabus Salat, səh.304. [12] Fəlsəfə təlimi, I cild, səh.137. [13] Sillogizm əqli mühakimələr zamanı istifadə edilən ən güclü məntiqi fikir formasıdır. O, düzgün nəticə vermə və elmi etibarlığına görə induksiya (istiqra) və analogiyadan (təmsil) daha mötəbərdir. [14] Mərifətşünaslıq, səh.288, 289.
15.06.2015   4618   142
 
Dünyada müxtəlif təqvimlər mövcuddur, onlardan biri də ay təqvimidir. Buna qəməri təqvimi də deyilir. Bu təqvim Ayın Yer kürəsi ətrafındakı hərəkətinə əsaslanan təqvim növüdür. Ay təqviminin tarixi eramızdan əvvəllərə gedib çıxır. Bəzi araşdırmaçılar ay təqvimini ən qədim təqvim hesab edir, köklərinin eramızdan on min illərlə əvvələ qayıtdığını deyirlər. Ay təqvimindən bir çox xalqlar və bir çox dinlərin mənsubları istifadə etmişlər: babillilər, qədim yəhudilər, məsihilər (məsələn, Pasxanın təyinində), romalılar, yunanlar, qədim müsəlmanlar və s. Bu təqvim İslamdan əvvəl ərəb qəbilələri arasında da geniş yayılmışdır.     İslam gələndən sonra da müsəlmanlar ilin aylarının hesablanmasında ay təqvimindən istifadə etməyə başladılar. Müsəlman ilinin başlanğıcı olaraq isə peyğəmbərin Məkkədən Mədinəyə hicrəti qərar verildi. Bu qərar Ömər ibn Xəttabın xəlifəliyi zamanında Həzrət Əlinin təklifi ilə qəbul edilir.   Ay təqvimi necə hesablanır Bir az Ay barədə danışaq. Ay Yerin ətrafında fırlanan, bizə ən yaxın olan səma cismidir. Ay özü işıq saçmır. O, Yer ətrafında fırlanan zaman Günəşin şüaları onun üzərinə düşür, nəticədə də Ayın üzərini işıqlandırır. Bu da bizlərin yerdən Aya baxarkən onu işıqlı görməyimizə səbəb olur. Ayın hərəkəti zamanı Günəşin onun üzərinə işıq saçması nəticəsində o, yerdən müxtəlif formalarda görünür. Ayın Yer ətrafında hərəkəti zamanı aldığı bu formalara Ayın hərəkət fazaları və ya mərhələləri deyilir.   Ay təqviminə görə, ilin hər ayı Ay planetinin Yer kürəsinin ətrafında tam bir dövrə vurması ilə ölçülür. Ayın bir dövrəsi bitən zaman qərar tutduğu mərhələyə ˝Yeni ay˝ (New Moon) (latınca: Primationes lunae) deyilir. Çünki bu mərhələ ilin köhnə ayının bitdiyini və yeni ayın başladığını göstərir. Bu mərhələdə Ay Yer ilə Günəşin ortasında təqribən eyni xətt üzərində qərar tutur. Bu zaman Ay Günəşin şüalarının qarşısını alır və Ayın işıqlanmayan üzü Yerə tərəf, işıqlı üzü isə Günəşə tərəf olur. Ona görə də Ayın bu mərhələsində yerdən baxan insanlar teleskoplardan istifadə etsələr belə, Ayı heç cür görə bilmirlər.   Yeni ay mərhələsindən sonra isə Ay yavaş-yavaş Günəşin qarşısından kənara doğru hərəkət edir. Bu zaman Günəş Ayın səthini işıqlandırmağa başlayır. Bu işıqlandırmanı insanlar axşam vaxtı yer üzündə nazik aypara şəklində görürlər. Bu isə artıq Ayın hərəkətinin ikinci mərhələsidir. Bu mərhələyə yunanca ˝neomenia˝, müsəlmanlar isə hilal deyirlər. Neomeniya ayın gözlə görsənə bilən ilk çıxışıdır. Yeni ay mərhələsində Ayı görmək olmurdusa, neomeniya, yaxud da hilal mərhələsində Ayı gözlə görmək mümkündür. Çünki, deyildiyi kimi, Ay artıq Günəşlə qərar tapdığı bərabər xətdən kənara çıxmış, ona görə də müəyyən qədər görünməyə başlamışdır.   Ayın Yeni ay və neomeniya (hilal) mərhələsi arasında təxminən 1-2 gün vaxt ola bilər. Əsasən bu müddətin üç gündən artıq olmadığını qeyd edirlər. Bu müddət müxtəlif astronomik və meteoroloji səbəblərə görə dəyişir.   Ayın qərar tapdığı mərhələlərdən digəri də bədrlənmiş Aydır. Bu zaman Günəş Ayın tam üzərinə işıq saçdığından Ay yer üzündə tam bir dairəvi formada görünür. Ayın bundan başqa da hərəkət fazaları vardır. Sadəcə olaraq, bu fazalardan üçü bəhsimizlə birbaşa əlaqəli olduğuna görə əsas olaraq onları izah edirik.   İslam şəriətində dini ayinlərin vaxtının müəyyən olunmasında meyar hansı ˝Ay˝dır  Astronomlar ay təqviminin başlanğıcı olaraq Yeni ay mərhələsini hesab edirlər. Bütün astronomik ay təqvimlərində də ilin aylarının daxil olduqları vaxt Yeni ay ilə müəyyən olunur. Neomeniyaya isə astronomlar bu cəhətdən elə də əhəmiyyət vermirlər. Ayın artıq görünən mərhələsi, yəni hilal (neomeniya) isə qədimdən bəri ay təqvimini qəbul etmiş bütün xalqların və dinlərin nümayəndələrinin meyarı olub. Çünki, qeyd olunduğu kimi, Yeni ay mərhələsini adi insanların müşahidə etməsi mümkün deyildir. Bunu yalnız mütəxəssis astronomlar hesablaya bilərlər. Bizlər hədislərə nəzər salan zaman İslam şəriətinin Yeni ayı deyil, məhz hilalı şəri vəzifələrin icrasında meyar təyin etdiyinin şahidi oluruq. Ona görə də bir çox dini ayinlərin, ibadətlərin icrası hilalın (Ayın) gözlə görsənməsinə bağlı olmuşdur. Buna görədir ki, fiqhi kitablarda Ayın görülməsinin şərtləri, xüsusiyyətləri barədə çoxlu hədislər yer almış, bu mövzuya bir çox ayrıca fəsillər ayrılmışdır. Bütün məzhəblərin hədislərində ˝şəhr˝in, yəni ilin aylarının başlanmasının meyarında yalnız hilalın qərar verildiyini görürük. Məxsusən də Ramazan ayının hilalının gözlə təyin olunmasına təkid edən hədislər bütün məzhəblərin kitablarında çoxlu saydadır. Bu hədislərdə ˝Ayı gördüyünüz zaman oruc tutun, Ayı gördüyünüz zaman da iftar edin (orucunuzu açın)˝ ibarəsi müxtəlif formalarda gəlmişdir. Bunun əsasında da bütün fəqihlər hökm vermişlər ki, hilal, yəni Ayın neomeniya (gözlə görsənmə) mərhələsi Ramazan ayının daxil olmasının əlamətidir. Çünki ˝Yeni ay˝ mərhələsini gözlə görmək mümkün deyildir. Bu səbəbdən fəqihlər arasında Yeni ayın, yoxsa hilalın Ramazan ayının təyin olunmasında şərt olması arasında ixtilaf yoxdur. Bütün məşhur fəqihlər (istər sünni, istərsə də şiə) məhz hilalın görünməsini Ramazan ayının başlanmasında əsas bilmişlər. Onlar arasında mövcud olan ixtilaf isə bu hilalın necə görülə bilməsi mövzusundadır. Bəzi fəqihlərə görə, hilalı yalnız yalın gözlə görmək şərt kimi göstərildiyi halda, digərlərinə görə isə hilalı optik cihazlarla görmək belə ilin yeni ayının başlanması üçün  kifayət etməkdədir.    Hilalın necə görülməsinin də məxsusi şərtləri vardır. Belə ki, şəri cəhətdən Ayın daxil olması üçün hilal gecə vaxtı görülməlidir. Hilalın görsəndiyi məntəqədə və o məntəqə ilə rabitədə olan yerlərdə[1] ay təzələnmiş olur. Hilali təqvimdə ilin hər ayı ya 29, ya da 30 gün olur. Ayın Yer ətrafına tam dövrü 30 gündən çox ola bilməz.   Hilal əsasında təqvim təyini gerilik deyilmi Hazırda bəzi müsəlman ölkələrində təqvim tərtibində şəriətin təyin etdiyi hilal deyil, astronomların təyin etdikləri Yeni ay (Primationes lunae) əsas götürülür. Məlum olduğu kimi, istər Yeni ay, istərsə də hilal olsun hər ikisi Ayın Yer kürəsi ətrafına hərəkətinin fazalarındandır. Sadəcə olaraq, şəriətin təqvim hesablamalarında qoyduğu meyar hilaldır.   Buradan da məlum olur ki, müsəlmanların hilalı, yəni gözlə görsənən Ayı şəri vəzifələrinin (həcc, orucluq kimi) meyarı kimi təyin etmələri elmi nailiyyətləri, astronomiyanın yeniliklərini qəbul etməmək mənasında deyildir. Onların bu əməlləri sadəcə ibadət məsələlərində təqvim meyarı olaraq Ayın müxtəlif hərəkət fazaları arasında məhz neomeniya mərhələsini qərar vermələridir. Burada da təəccüblü bir şey yoxdur. Burada müsəlmanları xurafatda, geri qalmışlıqda ittiham etmək ittihamçının həqiqətdə astronomik biliklərinin azlığından, şəriət məsələlərindən xəbərsizliyindən qaynaqlanır.   Hamı bilir ki, astronomiya elmi elə inkişaf etmişdir ki, rahatlıqla Ayın, Günəşin, yaxud da digər səma cisimlərinin hərəkətinin sürətini, trayektoriyasını, Ay tutulmalarının vaxtını tam dəqiq şəkildə müəyyən edə bilir. Ancaq, qeyd olunduğu kimi, ibadət məsələlərində astronomların təqvimləri, yaxud da dünyada ümumi olaraq qəbul olunan qriqori təqvimi meyar deyildir. Şəriət özünə aid olan məsələlərdə mühüm bildiyi meyarlara əsaslanaraq təqvim hesablamaları üçün ölçü təyin edə bilər. Və bu meyarın şəriət tərəfindən müəyyən olunması astronomiya elminə, müasir texnologiyanın imkanlarına etimadsızlıqdan qaynaqlanmır. Sadəcə olaraq, bu, dini-ibadi məsələ olduğuna görə burada Ayın fazalarından məqsədəuyğun olanını meyar olaraq təyin etmək haqqı şəriətə aiddir.     Məsələn, zooloq heyvanlar haqda çox dəqiq məlumatlara sahibdir. Ancaq heyvanların şəri cəhətdən hansının ətinin yeyilən, hansının ətinın isə haram olduğunu bilmək üçün zooloqa müraciət etmək düzgün deyildir. Eyni zamanda da, əgər bir müsəlman bu məsələ barəsində şəriətə müraciət etmiş olsa, bu, onun müasir biologiyanın nailiyyətlərini qəbul etmədiyi anlamına da gəlməz. Astronomlara görə, hər Yeni ay ilə astronomik ayın başlandığı elan olunur, şəri ayın başlanğıcı üçün isə hilalın daxil olması lazımdır. Həqiqətdə Yeni ay da, neomeniya da elə məhz astronomiyadır. Bunlar astronomiyadan kənar və onun ziddində duran ifadələr deyildirlər ki, kimsə müsəlmanları astronomiyanın inkarında günahlandırsın. Hər iki meyarı astronomiya qəbul edir. Sadəcə olaraq, astronomlar üçün Yeni ayı təqvim hesablamalarında meyar olaraq qərar vermək daha asandır. Çünki bu, onlara illərlə qabaqcadan ilin aylarını rahat bir şəkildə hesablamalarına imkan verir. Neomeniya əsasında isə qabaqcadan dəqiq hesablama aparmaq, dəqiqliyə riayət etmək çətindir. Digər tərəfdən də Yeni ay mərhələsi astronomlara görə Ayın hərəkətinin Günəş və Yerə nisbətdə bərabər xətdə tamamlandığı ən ideal məqamdır.   Günümüzdə daha dəqiq təqvimə niyə keçilmir Birdən insan fikirləşə bilər ki, qədim dövrlərdə neomeniyanı ona görə ayların ölçülməsi üçün meyar təyin edirdilər ki, Yeni ayı yalnız Ayın hərəkət fazaları nəzəriyyəsini bilməklə müəyyən etmək mümkün idi və bu da qədim dövrlərdə insanlara məlum deyildi. İslam da həmin dövrü nəzərə alaraq hilalı meyar olaraq təyin etmişdir. Günümüzdə isə Ayın hərəkət nəzəriyyəsi bilindiyinə görə dəqiqliklə Yeni ayı müəyyən etmək olar. Ona görə düzgün olmazmı ki, hilal deyil, Yeni ay mərhələsini təqvimlərdə meyar qoyaq?          Cavab: İbadət məsələlərinin bütün xüsusiyyətləri, zamanı da daxil olmaqla, şəriət tərəfindən müəyyən olunur. İnsanlar dünyəvi, ictimai və asayişə aid olan məsələlərdə ümumi razılıq əsasında dəyişikliklər və meyarlar tətbiq edə bilərlər. Onların ibadət məsələlərinə dəxalət etməkləri isə düzgün olmaz. Bizlər deyə bilmərik ki, o zaman Günəşin hərəkəti namaz üçün meyar idi, günümüzdə texnika inkişaf etdiyinə görə daha dəqiq və ümumi bir meyar tətbiq olunmalıdır. İslam dinində gələcəkdə dəyişikliyə uğraya bilən, zamana görə dəyişməyi mümkün olan bütün hökmlər bəllidir. Bu mövzu ilə əlaqədar xüsusi bir qeyd olmadığı halda insanların bu kimi dəyişiklik etməsi düzgün deyildir. Hər bir halda əgər bu mövzularda əlavə bir qeydə ehtiyac olsaydı, bu, mütləq bir şəkildə dini mətnlərdə bizlərə bildirilərdi. Lakin bu sahənin mütəxəssis alimlərindən heç kəs Ayın hərəkətinin Yeni ay fazasını günümüz üçün meyar olaraq qeyd etməmişdir.   Digər tərəfdən, şəriətdə Ayın bədrlənmiş halını da meyar qoymaq olardı. Bu zaman ayların bir dövrü bir bədrdən digər bədrə qədər olan zamanla hesablanacaqdı. Dəqiqlik cəhətindən Ayın bədr formasını müəyyən etmək hilal formasını müəyyən etməkdən hardasa daha rahatdır və bunu gözlə görmək də mümkündür. Ancaq şəriətdə istisnasız olaraq məhz hilalın təyinini görürük. Deməli, dinə görə, meyar məhz hilaldır.   Günümüzdə bəzi İslam ölkələri qabaqcadan təyin olunması rahat olduğuna görə Yeni ay təqviminə keçid almışlar. Hədislərdə müsəlmanların şəri təqvimdən üz döndərəcəklərinə aid işarələr də vardır. Bəzi hədislərdə İmam Hüseynin qətlə yetirildiyinə görə müsəlman ümmətinin  bəddua olunduğu qeyd olunur. Bədduada deyilir ki, Allah-Taala bu müsəlmanları heç bir qurban və fitr bayramını yerinə yetirməkdə müvəffəq etməyəcəkdir. Seyid ibn Tavusun nəql etdiyi hədisdə də deyilir ki, Qiyamətə yaxın bir zamanda əksər insanların hilal ilə rabitələri kəsiləcək. Mümkündür ki, bu qəbildən olan hədislərlə insanların hilal əsasında deyil, digər meyarlarla ibadət məsələlərini tənzimləyəcəklərinə işarə olunsun.   Neomeniya əsasında təqvimin qurulması ixtilafa səbəb olmurmu Yeni ay mərhələsi bütün Yer kürəsi üçün eyni olduğundan təqvimin bunun əsasında qurulması bütün ölkələrdə ayın başlanğıc və sonunun eyni olmasına səbəb olur. Belə ki, burada ayın Günəş bərabərində qərar tutması meyardır. Bu isə bütün Yer kürəsi üçün eyni vaxtda, ayda bir dəfə baş verir. Neomeniya (hilal) əsasında təqvimin qurulması isə aydındır ki, təbii olaraq fərqliliklərə səbəb olacaqdır. Çünki burada şərt Ayın görsənməsidir. Bu görsənmə isə ölkədən ölkəyə, məntəqədən məntəqəyə, zamandan zamana dəyişəcəkdir. Mümkündür ki, bir məntəqədə görsənsin, digərində isə görsənməsin. Çünki Yer kürə şəklində olduğuna görə Ayın bir məntəqədə görsənməsi Yer kürəsinin bütün məntəqələrində görsənməsi demək deyildir. Eramızdan əvvəldən İslamın gəlişinə qədər və gəlişindən sonra ay təqvimi ilə gedən insanlar hilalı əsas götürdüklərindən həmişə ilin aylarında fərqliliklərlə qarşılaşardılar. Peyğəmbərin və xəlifələrin zamanında belə müxtəlif məntəqələrdə yaşayan müsəlmanlar arasında bu fərqlilikləri görürük. İslam buna təbii baxır. İslama görə, bu, ixtilaf deyil, fərqlilikdir. Eynilə namazda olan fərqlilik kimi. Bir ölkədə zöhr namazı girdiyi halda, digər ölkədə hələ zöhr namazı daxil olmur. Namazların vaxtlarında eyni ölkənin ərazisində belə bu fərqlilikləri müşahidə edirik. Ancaq bu, indiyə kimi müsəlmanların etirazına və narahatçılıqlarına səbəb olmamışdır. Bütün müsəlmanlar bunu təbii qəbul etmişdir. Oruc məsələsi də eyni qəbildəndir. Çünki, deyildiyi kimi, bu ibadət məsələlərinin bütün xüsusiyyətlərini, zamanını, məkanını, şəraitlərini yalnız şəriət tənzimləyir.   Bir məsələni də qeyd edək ki, vəhdət daha çox etiqadda, həqiqətlərə baxışda olan müştərək yanaşma nümayiş etdirməyə aid bir bəhsdir. Əməli davranışların icrasının eyni vaxtda edilməsi vəhdət üçün həqiqi meyar deyildir. Məsələn, namaz dinin sütunudur və ibadətdə sistemində yerinə görə orucdan da üstün hesab edilir. Ancaq burada bütün dünya müsəlmanlarının namazı fərqli vaxtda qılmaları təfriqə amili kimi qabardılmamışdır. Hansı ki əgər vəhdət ibadət məsələlərini eyni vaxtda yerinə yetirmək olsaydı, bu cür mühüm bir idadətdə eynilik nəzərə alınardı. Və şəriət namaz kimi mühüm bir ibadət növündə bütün müsəlmanlar üçün elə bir meyar təyin edərdi ki, onunla hamı namazı eyni vaxtda icra edərdi. Lakin biz namaz məsələsində bu kimi bir göstərişin olmadığının şahidi oluruq. Bu da dinin bu mövzuya ayrıseçkilik kimi yox, təfərrüatda olan xırdalıq kimi baxması səbəbiylədir. Namazın vaxtı üçün meyar Günəşin hərəkətidir. Və İslam Günəşin hərəkəti səbəbiylə hər ölkədə namazın müxtəlif vaxtlarda daxil olmasına normal baxır. Bu, kainatın yaradılışı, kainat sistemində olan quruluşla əlaqədardır. Ramazan ayının girməsi və sonlanması ilə bağlı məsələ də həmin qəbildəndir. Şəriət ümumi qanunlar təyin etmişdir. Bu qanunlara əsasən də bir ölkədə Ramazan ayının başlanğıc və sonunun digər ölkələrdən fərqlənməsi eynən namazın vaxtlarında olan fərqlilik qismindəndir və təbii qarşılanmalıdır.   Həll yolu Burada hilalın qabaqcadan daxil olmasını təyin etməyin sadəcə bir həll yolu görsənir. O da bundan ibarətdir ki, rəsədxanalardan və bu işin mütəxəssislərindən maraqlanmaq lazımdır ki, görək onlar neomeniyanın ölkələrə, məntəqələrə görə nə zaman baş verəcəyini qabaqcadan təyin edə bilərlərmi? İslama görə, hər bir şəxsin özü, yaxud da ən azı iki nəfər ədalətli şəxs hilalı görməlidir. Etibarlı insanların hilalı görməsindən sonra digərləri üçün də əminlik yaranır ki, neomeniya baş vermişdir. Ancaq mümkündür ki, günümüzdə mövcud olan elmi vasitələrdən neomeniyanı da hesablamaq üçün istifadə edək. Mən bildiyimə görə, neomeniyanı hesablamaq, adətən, dünya rəsədxanaları üçün elə də əhəmiyyət kəsb etmədiyinə görə onlar bunun araşdırılması ilə çoxda məşğul olmurlar. Digər tərəfdən də, qeyd edirlər ki, Yeni ay baş tutduqdan sonra neomeniyanın qabaqcadan nə zaman olacağını bildirmək, bunu hər məntəqəyə görə dəqiqliklə təsnifatlandırmaq çox çətindir. Bəlkə də, bu, günümüzdə qeyri-mümkündür və haçansa mümkün olacaqdır. Ancaq hər bir halda, belə bir şey mümkün olarsa, əksər din alimlərinin də qeyd etdiyinə görə, insan bu yolun düzlüyünə əmin olduğu halda onun əsasında əməl edə bilər. Yəni əgər astronomlar dəqiq astronomik hesablamalarla hilalın görünə bilməsini qabaqcadan deyə bilsələr və insanlarda onların sözlərindən xatircəmlik hasil olsa, o zaman ona əməl edə bilərlər. Bu halda hilalın şəxsən əməli olaraq insan tərəfindən görülməsi şərt deyildir.   [1] Rabitədə olan yer deməklə məsələyə ümumi işarə etdik. Çünki burada da müəyyən izahlar vardır. Bəzilərinə görə, ayın təzələndiyi yerlər Ayın göründüyü məntəqə ilə eyni üfüqdə olmalıdır, ya da o məntəqənin qərbində yerləşməlidir. Bəzilərinə görə isə Ayın göründüyü məntəqə ilə ayın təzələnə biləcəyi məntəqələrdə gecədə müştərəklik, bəzilərinə görə, Ayın o məntəqələrdə görsənə bilməsinin mümkün olması əsasdır.
09.06.2015   5698   109
 
(Bu məqalə geniş bir elmi işin ümumi nəticəsidir).   Psixologiyanın müstəqil bir elm sahəsi kimi formalaşması ilə birgə yaranmış suallardan biri də onun din ilə nə dərəcədə rabitədə olması və dini yanaşmadan psixoloji müalicədə istifadə etməyin mümkün olub olmaması idi. Bu sual qarşısında iki fərqli fikir yarandı. Ziqmund Freyd (1856-1939) başda olmaqla, bir qrup din ilə psixologiyanın heç bir oxşar cəhətinin olmadığını və psixoloji yanaşmada, məxsusən də psixoanalizdə ondan istifadə etməyin mümkünsüzlüyünü bildirdi. Ancaq Karl Qustav Yunq (1875-1961) kimi başqa bir qrup isə bu məsələyə daha pozitiv yanaşır, hətta öz yazılarında dinlə psixologiyanın birləşməsinə belə dəvət edirdilər. Karl Qustav Yunq mühazirələrinin birində deyirdi: “Dinlər mahiyyət etibarilə nədir? Dinlər mahiyyət etibarilə psixoterapiyanın sistemləri kimi fəaliyyət göstərirlər. Biz psixoterapevtlər bəs nə ilə məşğul oluruq? Biz insan şüu­ru­nu, başqa təbirlə desək, psixikasını və ya ruhunu iztirablardan qurtarmağa ça­lışırıq. Elə bu məsələni dinlər də həll edirlər. Ona görə də bizim Tanrımız təbibdir. O, xəstəlikləri müalicə edir və ruhi narahatçılıqları sağaldır. Bu, elə məhz bizim psixoterapiya adlandırdığımız şeydir. Mən dini psixoterapiyanın sistemi adlandırdıqda bu, qətiyyən sözlərin oyunu deyildi. Bu, həqiqətən də, yüksək inkişaf etmiş bir sistemdir. Elə bir sistem ki, arxasında əzəmətli, praktik bir həqiqət dayanmışdır”.[1]   K. Yunqun bu sahədə mövcud olan digər kitabı isə məhz ˝Psixologiya və din˝ adlanırdı. Bu kitab onun 1937-ci ildə Polşa universitetlərinin birində dediyi mühazirələrindən toplanmışdır. Onun bu çıxışı zamanı işlətdiyi belə bir ifadəsi vardı: ˝Bu mühazirədə mənim vəzifəm psixologiyanın dinlə hansı ümumi cəhətlərə malik olduğunu və psixologiyanın din barədə bizə nə deyə biləcəyini göstərməkdən ibarətdir… Bu mühazirənin məqsədi dinin öyrənilməsində praktik psixologiyanın nə dərəcədə əhəmiyyətə malik olması barədə sizlərdə heç olmasa səthi də olsa təsəvvür yaratmaqdır˝.[2]   Bu baxımdan neofreydizmin banilərindən hesab olunan Erix Frommun (1900-1980) da bu mövzuda yazdığı ˝Psixoanaliz və din˝ əsəri də diqqətəlayiqdir. Bu əsərdə ˝Psixoanaliz –din üçün təhlükədir?˝ başlığında müəllif qeyd edir: ˝Qərb və şərqin bütün böyük dinlərinin əsasını qoyanlar həyatın ali hədəfini insan ruhuna qayğıda, məhəbbətin və ağılın gücünün aşkar edilməsində görürdülər. Psixoanaliz burada heç bir təhlükə yaratmır. Əksinə o, bu hədəfə çatmaq üçün bir çox cəhətdən kömək edir. Dinin bu aspektinə, həmçinin digər elmlər də təhlükə yaratmır. Ümumiyyətlə, təbiət elmləri sahəsində hər hansı bir kəşfin dini hislərə təhlükə yarada biləcəyini təsəvvür etmək mümkün deyildir. Əksinə, yaşadığımız aləmin təbiətini dərindən öyrənmək daha da dini hissin yaranmasına səbəb olur… Sosioloji elmlərə gəlincə, insanın təbiətini və onun mövcudiyyətinin qanunlarını anlamaq dini etiqad üçün təhlükə yaratmır, əksinə onun inkişafına yardım edir˝.   Erix Fromm, həmçinin qeyd edir: ˝Psixoanalitik teoloq, yaxud da filosof deyildir. Bu iki sahənin vəzifəsi olan işlərin bilicisi olduğunu da iddia etmir. Ancaq ruhu sağaldan biri olaraq analitik filosof və teoloqun məşğul olduğu eyni problemlərlə, yəni insanın ruhu və onun müalicəsi ilə məşgul olur. Psixoanalitikin vəzifəsini müəyyən etdikdə görürük ki, hazırki zamanda ruhun öyrənilməsi ilə mütəxəssiscə iki dəstə məşğul olur: keşişlər (ruhanilər) və psixoanalitiklər.   Görəsən, onların qarşılıqlı əlaqəsi necədir? Görəsən, psixoanalitik ruhaninin yerini tutmağı iddia edir və onlar arasında ədavət qaçınılmazdırmı? Bəlkə də, onlar bir-birlərini tamamlamalı olan və bir-birlərinə nəzəri və əməli cəhətdən yardım etməli olan müttəfiqlərdirlər.   Birinci fikir (yəni onlar arasında oxşar cəhətlərin olmaması) həm (bəzi) psixoanalitiklər, həm də kilsənin (bəzi) nümayəndələri tərəfindən deyilmişdir. ˝Bir illüziyanın gələcəyi˝ kitabında Freyd[3] , ˝Qəlbin aramlığı˝ kitabında isə  Şin müxalifətdən dəm vururlar. Karl Yunqun[4] və Ravvi Libmanın[5] əsərləri üçün isə psixoanalizi və dini sazişə gətirmək xarakterikdir. Ruhanilərin çox hissəsinin psixoanalizi öyrənmələri faktı psixoanaliz və dinin sazişi fikrinin onların praktik fəaliyyətləri sahəsinə nə dərəcədə dərin işlədiyini göstərir˝.[6]   Amerika psixoloqları arasında da bu cür müsbət yanaşmanı qəbul edənləri görürük. Onlar arasında Amerika psixoloji assosiasiyasının əsasını qoymuş tanınmış psixoloq Uilyam Ceymsi (1842-1910), Qrenvill Stenli Hollu (1844-1924) və Edvin Starbakı (1866—1947) əsas olaraq qeyd etmək olar. Rollo Ris Mey (1909—1994), Karl Rensom Rocers də (1902–1987) din və psixologiya arasında dialoqu qəbul edən psixoloqlardan olmuşlar.   Psixologiya və din arasında olan qarşılıqlı yardımlaşmanın mövcudluğu, fikrimcə, aydındır. Çünki psixologiya və din arasında bir çox mövzularda müştərək cəhətlər vardır. Müştərəkliyin olduğu yerdə, təbii ki, sazişdən və qarşılıqlı yardımlaşmadan danışmaq mümkündür.   Elmi termin olaraq ˝psixologiya˝ sözündən ilk dəfə XVI əsrdə istifadə edilmişdir. Buna baxmayaraq, o zamanlarda psixologiya müstəqil bir elm kimi hələ formalaşmamışdı. Onun müstəqil bir elm formasını alması XIX əsrin ortalarına təsadüf edir.   Din tarixinin yaşı isə eramızdan əvvəllərə qədər gedir. Onun yaşı bəşərin yaşı qədərdir. Bu nöqteyi-nəzərdən dinlərin araşdırdığı mövzular daha qədim və hər bir mövzuda topladığı həyat təcrübəsi daha zəngindir. Psixoloq bir peşə kimi yeni formalaşdığından onun həyat təcrübəsi və insanlarla olan işləmə müddəti daha azdır. Dinin nümayəndələri isə ilk insan populyasiyası yaranandan bəri həm insan fərdləri, həm də kütlələrlə işləməkdədirlər. Bu məqamda K. Q. Yunq deyir: ˝Din, heç şübhəsiz, insan ağlının ən qədim və ən universal fəaliyyət növlərindən biridir. İnsan şəxsiyyətinin psixoloji strukturuna toxunan istənilən formalı psixologiya aydındır ki, qaçınılmaz olaraq dinin yalnız sosioloji və tarixi bir fenomen olmadığı faktı ilə qarşılaşır…˝.[7]   Psixoloji bəhslərə nəzər saldıqda görürük ki, onun araşdırdığı bir çox mühüm nəzəri və praktik mövzular XIX əsrə qədər din və fəlsəfənin nəzdində bəhs olunmuşdur. Psixologiyanın bəhslərinə din və fəlsəfə həmişə böyük diqqət etmişdir. Ümumiyyətlə, yaxın müddətə qədər bu bəhslərə heç kəs psixoloji mövzu kimi baxmamışdır.   Psixologiya müstəqillik əldə etmiş yeni elm sahəsi olduğundan öz məsələlərini həll etmək üçün istifadə etdiyi metodlar fəlsəfə, fizika, riyaziyyat, tibb, biologiya və tarix kimi daha qədim elmlərə söykənir. Ancaq bununla belə, psixologiyanın hər bir müstəqil elmdə olduğu kimi özünə xas tətbiq metodları da vardır.  Bu nöqteyi-nəzərdən deyə bilərik ki, psixologiyanın məsələləri qədim, özü isə bir elm sahəsi olaraq hələ cavandır.   Din və fəlsəfə arasında sazişə gəlincə isə burada vəziyyət daha sabitdir. Xristianlıq din ilə fəlsəfənin qarşılıqlı rabitəsi, sintezi sahəsində İslama qədər bəzi addımlar atmışdır. Hələ III əsrdə kilsə xadimləri özlərinin bir çox dini məsələlərini antik dövrün Platon, Aristotel və stoiklərin fəlsəfəsinin əsasında qurmuşdular. Bu zaman fəlsəfənin nəzdində fəlsəfi mövzular adı ilə bəhs olunan bəzi psixoloji məsələlər də qeyri-ixtiyari kilsə təlimlərinə sirayət edirdi. İslam mütəfəkkirlərinin gəlişi ilə isə fəlsəfə və din arasında saziş daha da möhkəmləndi. Bunu Farabinin, Şihabuddin Sührəvərdinin, İbn Sinanın, Mirdamadın, Məhəmməd ibn İbrahim Şirazinin, Məhəmməd Hüseyn Təbatəbainin və bir çox böyük İslam mütəfəkkirlərinin çalışmalarında görmək olar. Din və fəlsəfə arasında bu tətbiqin mümkünlüyü də, əvvəldə qeyd etdiyimiz kimi, o ikisi arasında olan müştərək cəhətlərə görə idi.   Buradan da məlum olur ki, fəlsəfə, din və psixologiyanı bir-birindən ayırmaq mümkün deyildir. Çünki hər üç sahənin müştərək araşdırma mövzuları vardır. Hazırda mövcud olan bir çox elmi məsələlər vardır ki, onu həm dini, həm fəlsəfi, həm də psixoloji cəhətdən araşdırmaq mümkündür. İnsanın hisləri, iztirabları, onu ruhən narahat edən və xoşhal edən məsələlər bir fərd olaraq insanın həyatının mənası, o fərdə məxsus olan həyat hədəfləri, dünyagörüşü, mənəvi-əxlaqi dəyərləri, hər bir fərdin səadəti və bədbəxtliyi ilə əlaqəli olan məsələləri və sairə.   Psixologiya fəaliyyəti zamanı tətbiq etdiyi metodları mütləq olaraq hər hansı bir konsepsiya və nəzəriyyəyə əsaslandırmalıdır. Bu da fəlsəfə və din fəlsəfəsi olmadan mümkün deyildir. Bundan başqa psixologiya bir çox praktik faydası olan məsələlərini təcrübə yolu ilə müəyyən edə bilmir. Bunun üçün o, fəlsəfi-əqli təhlillərdən istifadə etmək məcburiyyətində qalır. Bura idrakın, düşüncənin, hissin yaranması, ətrafın insan şəxsiyyətinə təsiri, cəmiyyətə insan şəxsiyyətinin təsiri, ətrafı insanın necə dərk etməsi məsələləri, intellektin təbiəti və inkişafı, bir çox metodoloji prinsiplərə aid olan məsələlər aiddir.   Hər hansı bir psixoloq öz peşəsinə daha dərindən yiyələnmək istəyirsə, dini etiqadı olmasa belə, din fəlsəfəsinin psixologiya ilə müştərək olan məsələlərdəki nəzərini mötəbər teoloji mənbələrdən öyrənməlidir. Ümumiyyətlə, yaxşı psixoloq ixtisasına aid məsələləri izah etməyə çalışan hər bir elm sahəsinin fikrini öyrənməyə çalışmalıdır. Psixiatriya və narkologiya kafedrasının professoru Paşkovskiy Vladimir Eduardoviç bu barədə yazır: ˝Кarl Yaspersin[8] fikrinə görə, ˝psixopatologiyada[9] fokusdakı kimi, demək olar ki, bütün elmlərin metodları cəm olmuşdur˝[10]. Buradan da belə bir nəticə çıxır ki, psixopatologiya teologiyadan, psixologiyadan, fəlsəfədən və digər elmlərdən tamamilə müstəqil ola bilməz˝.[11]   Məsələlərə birtərəfli baxmaq psixologiyanın inkişafına, metodoloji üsulların tətbiqində çox mənfi təsir göstərir. Məsələn, psixologiyaya yalnız materialist dünyagörüşündən yanaşma səbəb olacaq ki, psixoloq bir çox konsepsiyaları, nəzəriyyələri kənara qoysun və bir çox psixoloji üsulları da tərk etsin. Bu da, öz növbəsində, bir çox problemlərin yaranmasına, məsələlərə naqis yanaşmaya səbəb olacaqdır. Rusiyada XX əsrin sonlarında yaranmış mənəvi-əxlaqi böhranın səbəbi kimi o dövrlərdə rus psixologiyasına materialist yanaşmanın dominantlıq təşkil etməsini göstərirlər. Belə ki, bu, səbəb olmuşdur ki, eksperimental psixoloji metodlar inkişaf etsin, diqqət daha çox məsələlərin maddi tərəflərinə yönəldilsin. Nəticədə də şəxsiyyətin və cəmiyyətin əxlaqi dəyərlərinin inkişafına lazımi diqqət olunmasın.   Həmçinin onu da qeyd etmək lazımdır ki, hər bir psixoloqa müraciət edən şəxslərin ən azı yarısı dini etiqadlı şəxslərdir. Dini etiqada sahib olan şəxsin problemlərə, həyatda baş verənlərə olan yanaşması aydındır ki, ateist düşüncəli birinin yanaşmasından fərqlənəcəkdir. Çünki bu iki tip insanın düşüncəsi, hisləri, zövqləri, dəyərlər sistemi müxtəlifdir. Psixoloq isə heç bir müraciət edənə öz şəxsi etiqadını, dəyərlərini məcburi olaraq qəbul etdirməməlidir. Belə məqamlarda aydındır ki, yaxşı psixoloq müalicə müddətində gözəl nəticə alması üçün fərdlərin dini etiqadlarını nəzərə almalı, bunun üçün də ən azı dini məsələlərdən işinə yarayacaq qədər xəbərdar olmalıdır. Karl Qustav Yunq buna işarə edərək deyirdi ki, hər bir psixoloq dinin sosial və tarixi üstünlüklərindən əlavə, onun böyük bir sayda insanlar üçün individual bir dəyərə malik olduğu faktı ilə qarşılaşır.[12] Ona görə də müraciət edənlərin dini hislərlə müşayiət olunan narahatçılıqlarını anlamaq üçün və dini etiqadlı fərdlərə düzgün yanaşmaq üçün hər bir dərin ixtisaslı psixoloqun dini mövzulardan xəbərdar olmağı labüddür.   Psixologiya dinlərdə istifadə olunan hansısa metodları tətbiq etmək, yaxud da dinlərdə qəbul olunmuş konsepsiyaları qəbul etməklə dinin bir növü hesab olunmaz. Necə ki, bir çox psixoloji yanaşmalarda dini yanaşmanı müşahidə etmək olar. Dinin əxlaq, fiqh və irfan bölmələrində də çoxlu sayda psixoloji düsturları görmək mümkündür. Bu da dini psixologiyaya çevirməz.   Teoloji məlumatlardan istifadə etmək heç də hər hansı bir dinə etiqad etmək və ya o dinin ayinlərini icra etməyə məcbur olmaq mənasına da gəlmir. Necə ki Avropada XIX-XX əsrin bir çox tanınmış teoloqları, filosofları və psixoloqları dini mövzulara həddindən çox maraq göstərmiş, o sahədə bir çox kitablar və məqalələr qələmə almışlar.[13] Ancaq həqiqətdə dini etiqadlı insanlar olmamışlar. Sadəcə olaraq, onlar dinin sosioloji, psixoloji bir faktor kimi bəşərin həyatında olan mühüm rolunu görürdülər. Din kimi insanın fərdi və ictimai həyatına, kütlələrə istər mənfi, istərsə də müsbət təsir edən ikinci bir qüvvətli amil yoxdur. Tarixi belə dəyişmək gücünə malik olan, insanın düşüncələrinin dərinliyinə, cəmiyyətin bütün təbəqələrinə qədər işləməyi bacaran belə bir ictimai amil araşdırmaçıların nəzərindən kənarda qalmamalıdır.   Bu məqamda bir məsələni qeyd etmək lazımdır ki, xristian dininin psixologiyaya verəcəyi töhfələri elə də çox olmasa da, İslam dini son və mükəmməl din olaraq insan psixikası barəsində daha geniş elmi materiallara malikdir. Bir çox irfani, əxlaqi və dini-fəlsəfi mətnlərdə psixologiya üçün istər nəzəri, istərsə də praktik cəhətdən çoxlu sayda faydalı məlumatlar vardır.   [1] Karl Q. Yunq, Tevistok mühazirələri, V mühazirə. [2] Karl Q. Yunq, Psixologiya və din. [3] Freud S. The Future of an Illusion. Liveright publishing Corporation, 1949. [4] Jung С. G. Psychology and Religion. Yale University Press, 1938. [5] Liebman. Peace of Mind. Simon Schuster, 1946. [6] Erix Fromm, Psixoanaliz və din. [7] Karl Q. Yunq, Psixologiya və din. [8] Karl Teodor Yasper tanınmış alman psixiatrı, psixoloqu və filosofu olmuşdur. [9] Psixopatologiya psixiatriyanın psixikanın pozuntularını öyrənən bir bölməsidir. [10] Jaspers К. Allgemeine Psychopathologie.— 3 Auft.— Berlin: Thieme, 1923.- 420 S. [11] V.E. Paşkovskiy. Dini-mistik hislərlə müşayiət olunan psixi pozuntular. I başlıq. [12] Karl Q. Yunq, Psixologiya və din. [13] Onların siyahısı o qədər genişdir ki, burada ümumi olaraq qeyd edirik. 
18.05.2015   4129   118
 
Məhəbbət -əksər kişi və qadın üçün bütün həyat boyu əzab verən tənhalıqdan qurtulmağın əsas yoludur.                                             Bertran Rassel       Bəzi vaxtlar tək qalmaq istəyirsən. Yanında heç kim olmasın. Ancaq belə anlarda da beynə çağırılmamış qonaq kimi daxil olan fikirlər buna imkan vermir. -Bizim bütün fikirlərimiz, arzularımız necə də sadə və mənasızdır. Biz... biz, insanlar isə o ucuz fikirlərin alıcılarıyıq. Nəticədə həyatımız da elə o fikirlər kimi boş, mənasız və sadə olur. Toxunduğumuz hər şeyi məhv edirik. Eynən fikirlərimiz kimi... -Tez-tez kədərli və mənasız fikirlər mənə qonaq gəlir. Ancaq mən həmişəki kimi onlarda məna tapmağa çalışıram. Nəinki onlarda, özümlə baş verənlərdə, ətrafımda, həyatımda axtarıram bu mənanı... Nəyə görə həyatın mənasını axtarasan. Bəlkə həyatın mənası elə bu cür monoton həyatı yaşamaqdadır: Səhər tezdən durub işə gedəsən, axşam evə gəlib yorğun halda yatasan. Səhər də hər şeyi təzədən başlayasan... Bu fikirlərlə Villi ətrafına etinasızlıqla göz gəzdirdi. Qarşısından uşağının əlindən tutaraq onu güclə, az qala sürüyərək aparan ana keçirdi: -Sənə demişəm ki, alacam –deyərək, ana ayaqları ilə yerə dirənmiş övladını tam bir biganəliklə arxasınca dartırdı. -Eee, həmişə belə deyirsən –uşaq doluxsunmuş halda dəfələrlə eşitdiyi tanış sözlərə münasibət bildirdi. -Yalan vədlər, xəyanətlər, puç olacaq ümidlərlə dolu olan dünya –Villi başını yellədərək dərindən ah çəkdi. -Hər birimizin özünə uyğun istəkləri vardır. Bu uşağın da, hətta övladını arxasınca sürüyən ananın da... Onu da əlindən dartaraq öz istəklərinə çatmağa qoymayan bir qüvvə vardır: tale. Ana övladının əlindən çəkir, tale də ananın. Nəticədə heç kəs öz arzusuna, istəklərinə çata bilmir. Biz insanlar bədənlərimizlə böyüyürük, qəlblərimiz isə inkişafdan qalmışdır. Bizlər daxilən xoşuna gəldiyini heç nəyə baxmadan israrla, ayağını yerə dirəyərək istəyən körpə bir uşağıq. Körpə uşaqlar kimi istəyirik ki, həyatda hər şey məhz biz istəyən kimi olsun. İstədiyimizi həyat bizə verməyəndə isə təşvişə düşürük, gözlərimiz yaşla dolur, özümüzə bu həyatda yer tapa bilmirik. Hər xırda istəyimiz bizim üçün böyük və mühümdür. Qəribə də burasındadır ki, bəzən istədiyimizi əldə edəndən sonra onlara olan marağımız tamamilə itir və bizlər istər-istəməz onları lazımsız bir əşya kimi kənara tullayırıq. Elə bil, dünənə kimi bunun uğrunda mübarizə aparan biz deyildik. Gəl, indi özünü başa düş! Axı mənim qəlbimi üzən nədir, mən həqiqətdə nə istəyirəm, axı məni nə narahat edir? Bilmirəm. Həqiqətən də nə qədər düşünürəm, bir cavab tapa bilmirəm... Ancaq bircə onu bilirəm, məni üzən bir şey var. –Bu fikirlərlə başını aşağı dikmiş Villi dərindən bir ah çəkdi.   ˝Bu şəhərdə kimsə yoxdur˝ psixoloji romanından seçmələr.
22.01.2015   4933   175