NƏŞRLƏRİMİZƏ VƏ MƏQALƏLƏRƏ ABUNƏ
AZ
YAZARLAR
bütün yazarlar
 
Karikaturalar
 
 Kitab oxumağınıza nə mane olur?
 
a) Ev işlərini çatdıra bilməmək
b) İş saatının çox olması və yorğunluq
c) Dərslərin çoxluğu
d) Televizor
e) Kompyuter
f) Sosial medialarda çox vaxt keçirmək
g) Digərləri
 
SƏS VER
NƏTİCƏ
 
YAZAR HAQQINDA
Rövşən Abdullaoğlu (Yazıçı)



Yazıçı Rövən Abdullaoğlu filosof-şərqşünas və psixoloqdur.

 

O, 1978-ci ildə Azərbaycanda, Bakı şəhə­rində anadan olmuşdur. Azərbaycan Döv­lət İqtisad Universitetini bitirib hərbi xidmətini də başa vurduqdan sonra 9 ilə ya­xın müxtəlif ali təhsil ocaqlarında şərqşü­nas­lıq, teologiya və fəlsəfə sahələri üzrə yük­sək ali təhsil almışdır. Yazıçı daha sonra Moskvanın “Pozitiv Texno­logiya və Konsal­tinq” institutunun “Psixoloji konsulta­si­ya” fakultəsinin “Geştalt-terapiya metodu üz­rə psixoloji müşavir” ixtisasına yiyələnmişdir.

 

Bu günə qədər motivasiya psixologiyası, ir­fan, fəlsəfə və teologiya mövzularında 24 kitabı nəşr olunmuşdur. Motivasiya psixo­logiyası silsiləsindən olan "Çətin olsa da, hə­yat davam edir", "Hər bir İnsan hökm­dar­dır", "Arxadakı körpüləri yandırın" kitabları bestseller olmuş, “Arxadakı körpüləri yan­dı­rın” kitabı 2014-cü ildə Türkiyədə də çap edilmişdir. Bədii janrda yazılmış ilk əsəri olan "Bu şəhərdə kimsə yoxdur" psixoloji roma­nı 2016-2017-ci illərdə Azərbaycanın ən çox oxunan kitabı olmuşdur. Müəllifin “Relslər üzərinə uzanmış adam” adlı ikinci psixoloji romanı isə ilk nəşrinin cəmi 2 həftə ərzində tükənməsi ilə yeni bir rekorda imza atmışdır.

 

Yazıçı hazırda psixologiya, fəlsəfə, teologiya sa­hələri üzrə elmi araşdırmalarını davam et­dir­mək­də və yeni kitablar üzərində çalışmaq­da­dır.

 

 
 
 
Bütün yazıları (21)
İQTİSADİ PROBLEMLƏR PSİXOLOJİ TƏSİRSİZ DEYİLDİR      Cəmiyyətdə baş verən hadisələrin insan psixologiyasına təsir etməməsi mümkün deyildir. Bu, insan psixologiyasının spesefik xüsusiyyətidir: ətrafında baş verən hər bir hadisədən təsirlənmək. İnsan psixologiyasını daha çox təsir altına alan hadisələr insanın özünün və ya ona çox yaxın olan insanların həyatı ilə daha çox əlaqədar olanlarıdır. Hadisənin insan həyatı üçün əhəmiyyəti artdıqca, psixoloji təsiri də artmaqdadır.      Bu cəhətdən baxdıqda iqtisadi problemlərin böyük mənfi təsiri daha çox məlum olur. Belə ki, insanın yaşayışında bir çox zəruri məsələlər məhz iqtisadi amillərdən asılıdır. Yaşaması, rifahı, istədiyi şeyləri əldə etməsi, yaxınlarının həyat şəraitinin təmini –bütün bunlar fərdin iqtisadi vəziyyəti ilə əlaqədardır. İqtisadi vəziyyətin pisləşməsi insan üçün mühüm olan amillərin zərər görməsi mənasını verir.      Həmçinin insan öz həyatını, gələcəyi ilə əlaqədar bütün planlarını stabillik və iqtisadi amillər üzərində qurmaqdadır. İqtisadi böhranlar, devalvasiya, inflyasiya kimi hallar isə insana qeyri-stabillikdən, güzəranın çətinləşəcəyindən xəbər verir. Ümid ilə baxdığı gələcəyinin müəmmalı olduğunu bildirir. Belə hallarda insan hesab edir ki, gələcəyə yönəlik bütün planları məhv oldu, həyatı nəzarətdən çıxdı. Nəticədə belə birində psixoloji gərginlik, özünə inamsızlıq kimi bir çox mənfi hallar baş qaldırır.      Əgər bir insan ailə başçısıdırsa və ya hər hansı bir müəssisənin, təşkilatın rəhbəridirsə, müəyyən insanların maddi təminatı məhz ondan aslıdırsa, bu kimi iqtisadi çətinliklər zamanı öz rəiyyətində olan insanların maddi təminatı barəsində dayanmadan düşünməyə başlayacaqdır. Beləliklə də bütün bu fikirlər bir müddətdən sonra obsessiv sarışan fikirlər formasını alacaq və həmin insandan əl çəkməyərək onun beynini məşğul etməyə, rahatlığını pozmağa başlayacaqdır.    İQTİSADİ PROBLEMLƏR İNSANLARDA HANSI PSİXOLOJİ HALLAR YARADIR      Ətraf mühitin təsirinə məruz qalmaq təbiidir. Ancaq bəziləri bu təsirdən daha böyük psixoloji sarsıntı keçirirlər. Nəticədə də qeyri-adekvat davranışlar etməyə başlayırlar. Məsələn, belələri normal qənaət etmək əvəzinə özünün və ailəsinin ən zəruri ehtiyaclarını belə (ödəməyə imkanları olduğu halda) ödəməməyə başlayırlar. Əgər siz ˝sabah daha pis olacağına görə bu gün daha az xərcləməliyəm˝ fikri ilə yaşamağa başlasanız, tez bir zamanda özünüzü böyük psixoji gərginliyə salacaqsınız. ˝Sabah daha pis olacaq˝ düşüncəsi insanın psixologiyasına çox sarsıdıcı zərbə vurur. Ona görə özünüzü psixoloji gərginliyə salmadan, özünüzə bədbinlik aşılamadan düzgün formada qənaət etməyə başlayın.      Bu sarsıntılar zamanı bəzilərində yuxusuzluq, iştahasızlıq, qan təzyiqinin artması, kəskin baş ağrıları kimi hallar da müşahidə oluna bilər. Belələri aqressiv və bütün günü fikirli olurlar. Bu mənfi auralarını onların yanında olan hamı (iş yoldaşları, ailə üzvləri, qohumları) hiss edir. Beləliklə bu mənfi təsir onlara da sirayət edir.      Bir çox hallarda isə insan özünün gərgin olmasının səbəbini dəqiq müəyyən edə bilmir. Özündə olan bu gərginliyin  səbəbini tamam başqa şeylərdə görür. Həqiqətdə isə mümkündür ki, buna səbəb məhz iqtisadi problemlərlə əlaqəli olan fikirlər olmuş olsun.      Psixoloji təcrübədə görsənmişdir ki, belə hallarda insanlar (məlum sarsıntını azaltmaq üçün) daha çox fikirlərini digərləri ilə bölüşmək yolunu seçirlər. Bunun üçün sosial şəbəkələrdən çox  geniş istifadə olunur. İnsanlar evdə, işdə, yaxınları və dostları ilə görüşdükləri zaman belə bu məsələləri onlarla geniş surətdə müzakirə etməyə çalışırlar. Bununla da iqtisadi problemlər və onların gələcək nəticələri bütün söhbətlərin əsas müzakirə mövzusuna çevrilir.      Bəzi insanlar isə böhranın gətirdiyi problemlərdən bir anlıq da olsa, yaxa qurtarmaq üçün içkiyə, narkotik maddələrə və siqaretə meyl edirlər. Bu cür süni ˝rahatlaşdırıcı vasitələr˝ isə əslində insanın mövcud vəziyyətini daha da qəlizləşdirir, onu daha böyük böhranlarla qarşı-qarşıya qoyur.   İQTİSADİ PROBLEMLƏR ZAMANI PSİXOLOJİ STABİLLİK ÜÇÜN NƏ ETMƏK LAZIMDIR      Hazırda dünyada bir çox psixoloji institutlar bu kimi mövzulara köklənərək məsələni müxtəlif cəhətlərdən araşdırmaqla məşğuldurlar. Bu günlər üçün ən aktual məsələ isə psixoloji gərgin insanların belə bir vəziyyətdən çıxış yollarını öyrənmələridir.          Mən ilk növbədə deyərdim ki, insanlar öz ruhi stabilliklərini qoruyub saxlamağa çalışsınlar. Çünki təşvişə düşmək, gərgin olmaq onların vəziyyətini daha da ağırlaşdıracaq, qarşılaşdıqları məsələlərdə düzgün, sağlam düşünmə imkanını onlardan alacaqdır. Bilmək lazımdır ki, insanın düşdüyü vəziyyət hər nə qədər çətin olsa da, hay-küylə, özümüzü gərginliyə salmaqla, təşvişlə mövcud problemləri həll etmək mümkün olmayacaqdır. Bu, vəziyyəti daha da qəlizləşdirəcəkdir. Həyat belə qurulub: ağ və qara zolaqların ardıcıllığından.         İkinci, əldə etdikləri informasiyalarda seçim etmək zəruridir. Çox yaxşı olardı ki, cəmiyyətdə baş verən hadisələrlə bağlı dəqiq məlumat əldə etmək üçün yalnız özünü təsdiqləmiş xəbər portallarını, informasiya agentliklərini və qəzetləri izləsinlər. Çünki günümüzdə (internetin yüksək inkişaf etdiyi bir dövrdə) xəbər portallarının sayı həddindən artıq çoxdur. Bəziləri reytinq xatirinə cəmiyyətin vəziyyətini olduğu kimi əks etdirməyən, şişirdilmiş xəbərlər yayırlar. Bu cür xəbərləri oxuduqda insanda elə təəssürat yaranır ki, əksər insanlar cinayətkardır, hamı bir-birini aldatmaq, qarət etmək istəyir, bütün dünya məhv olmaqdadır, ölkədə və bütün dünyada vəziyyət çox pisdir, vəziyyət gərgin və çıxılmazdır. Bu isə insanda bədbinlik, depressiya, ümidsizlik, fobiya kimi mənfi hallar yaradır. Nəticədə insan təşvişə düşür. Bütün günü bu gərginlik ondan əl çəkmir. Hətta başqa işlə məşğul olduqda belə şüuraltı olaraq məlum problemlərlə çəkişməkdədir.     Odur ki, özünü daha artıq gərginlikdən qorumaq istəyən insan hər yazılana və deyilənə diqqət etməsin və məsələlərə obyektiv yanaşan mənbələrə müraciət etsin.        Üçüncü, istər sosial şəbəkələrdə, istərsə də real həyatda ictimai yerlərdə bu mövzuda olan yersiz və ifrat müzakirələrə qətiyyən baş qoşmasınlar.  Bu, insana psixoloji baxımdan gərginlikdən başqa bir şey gətirmir. Məlumatlanma xarakteri daşıyan, vəziyyəti həll etmə yönündə olan müzakirə faydalı olduğu halda, ifrat və davamlı, yersiz müzakirələr insanı bu problemə kökləyir və onun mənfi təsiri altından çıxmasına imkan vermir. Diqqət etdikdə görürük ki, əslində bir çox gərgin müzakirələrin heç bir məntiqi faydası yoxdur. Bu müzakirələr psixoloji gərginliyi artırmaqdan başqa heç nəyə xidmət etmirlər. Həll olunması ixtiyarımızdan tamamilə xaric olan məsələlərin müzakirəsinin nə məntiqi faydası ola bilər ki?!        Dördüncü, işdən evə qayıdan kişi yaxud xanım işin və cəmiyyətin problemlərini özü ilə evə gətirməməlidir. Evdə uşaqlarının yanında da bu barədə çox danışmaq düzgün deyildir. Təbii ki, reallığı nəzərə alaraq müəyyən müzakirə etmək olar. Amma bu mövzuları böyük problem kimi uşaqların yanında qabartmaq evdəki hüzuru və sabitliyi pozacaqdır. Çünki uşaqların psixologiyaları daha zəif olduğundan onlar bu cür məsələlərdən daha çox təsirlənəcəklər.        Beşinci, insan anlamalıdır ki, heç bir çətinlik davamlı deyildir. Bunun üçün onun həyatının bir qədər əvvəllərinə, keçmişinə baxması lazımdır. Keçmişində nə qədər çətin anlar yaşanmışdır, hansı ki, hamısı da bir müddətdən sonra bitmişdir. Elə bu çətinliklər də həmçinin tezliklə bitəcəkdir. İnsan bir çətinliyin müvəqqəti olduğunu düşündükdə bu düşüncə, ona rahatlıq verir. Bununla da çətinlik qarşısında səbir etməsi üçün insanda güc yaranır. Ancaq vəziyyətin uzun bir müddət davam edəcəyini düşünmək insanın bütün gücünü tez bir zamanda bitirəcəkdir. İnsan psixologiyasını davamlı gərginlik və çıxılmaz vəziyyətdə saxlaması düzgün deyildir. Bir mərhələ vardır ki, ora psixologiyamızın müdafiə sərhədlərinin sonudur. Ona görə də psixologiyamıza başa salmaq lazımdır ki, hər çətinlikdən sonra bir asanlıq gəlir və hər bir çətin vəziyyətdən belə bir çox çıxış yolları vardır. Və bu deyilənlər quru sözlər deyildir, həqiqətdir. Yaşanılan çətinliyi o qədər böyütmək lazım deyildir ki, sanki dünyanın sonudur. Bütün bu bədbin düşüncələri kənara qoymaq və məsələlərə təşvişsiz yanaşmaq lazımdır.        Altıncı, hamının eyni problemi yaşadığını, hamının eyni bir vəziyyətdə qərar tapdığını düşünmək lazımdır. Bu, yalnız onun qapısını döymüş bir problem deyildir. İnsanın ümumi bir problemlə qarşılaşdığını düşünməyi onu müəyyən qədər rahat edəcəkdir. Çünki bununla o anlayacaqdır ki, problem ümumi olduğu üçün onun həlli də yalnız onun öhdəsində deyil, hamının üzərindədir.       Bir şeyi də unutmaq olmaz ki, təşviş vəziyyətində insan öz həyatı üzərində nəzarəti tam itirir. Bu zaman o, qarşılaşdığı problemin düzgün həllini fikirləşib tapa bilməyəcəkdir. Cəmiyyətdə olan hər bir insanın (istər adi vətəndaş olsun, istərsə də vəzifə sahibi) üzərində müəyyən öhdəliklər və məsuliyyətlər vardır. Onların öhdəsindən layiqincə gəlmək üçün isə insana ilk növbədə təşvişdən uzaq, sakit beyin lazımdır.        Yeddinci, öz ixtiyarınızda olmayan və artıq baş vermiş işlərə görə qətiyyən özünüzü qınamayın. Məsələn, insan özünü bəzi məsələlərə görə çox qınayır. Düşünür ki, ˝kaş bunu bir neçə gün qabaq etməyəydim˝, ˝kaş pulumu dollara çevirərdim”, “kaş hansısa işə pul xərcləməzdim˝, yaxud da ˝kaş devalvasiyadan qabaq filan şeyi alardım˝ və sairə. Bununla o, vəziyyəti dəyişmək üçün nəsə edə biləcəyini fikirləşir. Keçmiş artıq keçmişdir. Bu “ey kaşlar” sizi psixoloji gərginləşdirməkdən başqa heç bir işə yaramayacaqdır. Unutmayın ki, siz gələcəkdə baş verəcək işləri bilmirsiniz. Ona görə də bugünə uyğun olaraq hərəkət edirsiniz. Doğru olan da budur.        Səkkizinci, insanda stressi artıran bir başqa detal isə gələcəklə bağlı müəmmalardır. Bizim əksər narahatıqlarımız gələcəklə bağlıdır. Bizlər mütəmadi olaraq gələcəkdə bizi nə gözləməsi barədə düşünürük. Bir çox müəmmalı mənfi fikirlər də beynimizə məhz o zaman dolur. Amma xatırlayaq ki, gələcək hələ gəlməmişdir. Təcrübələrdən də məlumdur ki, insanların gələcəklə bağlı narahat olduğu bir çox məsələlər çox keçmədən, (öz zamanında) asanlıqla öz həllini tapmışdır. Amma əfsus ki, həmin məsələnin insanda yaratdığı və yaşatdığı stress isə hələ uzun müddət davam edir. Biz indinin övladlarıyıq. Hələ ki, olmayan və bizdən zaman etibarilə uzaqda dayanan gələcək məsələlərin narahatçılığı ilə özümüzü yükləməməliyik. Bir sözlə gələcəyə mənfiliklə dolu müəmma kimi baxmaq əlavə psixoloji gərginlikdən başqa bir şey deyildir.        Doqquzuncu, hər bir insanın üzərində müəyyən vəzifələr vardır. Bəzilər ailə başçısıdır, bəziləri bir ana olaraq övladlarının tərbiyəsi ilə məşğul olurlar. Bəziləri bir qrup insanlara müdirlik edir, bəzilərinin də öz yaxınları, dostları qarşısında onlara düzgün məsləhət vermək məsuliyyəti vardır. Hər hansı bir çətin şəraitdə özümüzü itirməmişdən, təşvişə düşməmişdən əvvəl məsuliyyəti üzərimizdə olub bizə dəyərli olan insanlara nəzər salaq. Bizlər öz ruhi sabitliyimizi pozmaqla, narahat,  təşvişli halımızla əslində onları da məyus edirik. Bununla onlara da çox mənfi təsir qoymuş oluruq. Bir halda ki, bizim vəzifəmiz onlara düzgün istiqamət vermək, onlara mənəvi dayaq olmaqdır. Bəzən bizlər unuduruq ki, onların mənəvi vəziyyəti bizlərin özümüzü necə aparmağımızdan çox asılıdır. Əgər bizlər bunları fikirləşsək daha düşünülmüş addımlar atıb, doğru qərarlar verməklə onlara da mövcud vəziyyətdən düzgün çıxış yolunu göstərmiş olacağıq.        Onuncu, bir detalı da qeyd edək. Belə bir məqamda mənəvi bağlantı, İlahi rabitəni də unutmaq olmaz. Bu, həqiqətən də insanlara hər bir çətinlikdə sakitlik gətirəcək bir amildir. Bu amil insanlardakı gərginliyi azaldacaqdır. Belə ki, bizlər bir müsəlman olaraq Allaha etimad kimi inanclarımızı da unutmamalıyıq. İnanclarımıza görə insanları yaradan Allah, eyni zamanda da onların ruzilərini təmin etməyi də öz öhdəsinə götürmüşdür. Buna görə də bu dünyada yaşadığımız müddətdə daim ruzimiz təmin olunacaqdır. Üzümüzə bir qapı bağlanan zaman, mütləq olaraq digər qapı açılacaqdır. Biz insanların pis xüsusiyyəti isə odur ki, biz yalnız bağlı qapını görür, yalnız pis halları xatırlayırıq.  
08.01.2016   7992   126
 
ƏGƏR BAYRAMLAR MÜƏYYƏN VAXTDAN BİR GERİ DÖNMƏSƏLƏR…     Bayram sözü ərəb dilində ˝iyd˝ kimi ifadə olunur. ˝İyd˝, yəni qayıdış, geri dönmək. Bayrama ona görə “iyd” demişlər ki, o, müəyyən vaxtdan bir insanlara doğru qayıtmaqla yenidən bərpa olunur. Belə ki, bayramı bir dəfə keçirməklə o bitmir, hər il yenidən qeyd edilir və bununla da təkrarlanır. Bu cəhətdən əgər bayram müəyyən vaxtdan sonra yenidən geri qayıtmazsa, ona bayram deyilməz. İbn Ərabiyə görə bayramın bu cür adlandırılmasının əsas səbəbi onun hər il yeni bir şadlıq və fərəh hissi ilə insanlara yenidən qayıtmasıdır. Ölümdən sonrakı axirət aləmini bildirən ˝məad˝ sözü də ˝iyd˝ sözü kimi eyni kökdən qaynaqlanır. Məad[1] da qayıdış mənasını verməkdədir. Axirətə ona görə qayıdış demişlər ki, insanlar ölümdən sonra bir daha yenidən həyata qayıdacaqlar.     Bəziləri isə bu sözün adət mənasını ifadə etdiyini qeyd etmişlər. Onların dediyinə görə, insanlar bu bayram gününü xüsusi formada keçirməyə adət etmişlər. Məhz bu adətə görə də hər il eyni günü təntənəli formada, müəyyən ənənələr əsasında qeyd edirlər.     Hər bir halda, bayramın “iyd” adlandırılması üçün qeyd olunan bütün xüsusiyyətlər onda vardır. Bu cəhətdən bu fikirlərin hamısını məqbul bilmək olar.    İSA MƏSİHİN HADİSƏSİ: QURAN DÜZGÜN BAYRAMLAR HAQQINDA NƏ DEYİR     Quranda yalnız bir yerdə bayram (iyd) kəlməsi işlədilmişdir. Bir neçə dəfə isə müxtəlif ayələrdə ona üstüörtülü şəkildə işarə olunmuşdur.     Bir gün İsa Məsihin həvariləri ona deyirlər:     “Ey Məryəm oğlu İsa! Rəbbin bizə göydən (üzərində yemək olan) bir süfrə endirə bilərmi?”     “Biz istəyirik ki, ondan yeyək, qəlblərimiz xatircəm olsun, bizə (peyğəmbər olmağın barəsində) doğru söylədiyini bilək və ona (möcüzəyə) şahidlik edənlərdən olaq”.[2]     İsa Məsih həvarilərinin bu xahişi əsasında Allah-Taaladan onlara üzərində müxtəlif təamlar olan bir süfrəni möcüzə olaraq endirməsini istəyir:     “Ey Allahım! Ey Rəbbimiz! Bizə göydən (üzərində yemək olan) bir süfrə endir! Elə bir süfrə ki, bizim həm birincimiz, həm də axırıncımız üçün bir bayram və Sənin tərəfindən bir nişanə olsun! Bizə ruzi ver, Sən ruzi verənlərin ən yaxşısısan!”[3]     Allah İsa Məsihə möcüzə olaraq səmadan süfrə endirir. İsa Məsih də Allahdan gələn belə bir əlamətdar hadisənin baş verdiyi günün bayram (iyd) qərar verilməsini istəyir.     Təbii ki, heç bir bayram səbəbsiz yerə deyildir. Ona görə də həvarilər üçün səmadan möcüzəvi şəkildə, İlahidən həm ruzi olaraq, həm də İsa Məsihin peyğəmbərliyinin dəlili kimi süfrənin göndərildiyi gün bayram olmaq üçün bütün lazımi xüsusiyyətlərə malik idi. Məhz bayram olmağa layiq xüsusiyyətlərinə görə də İsa Məsih Allahdan bu hadisənin baş verdiyi günün bayram qərar verilməsini istədi. Özü də elə bir bayram ki, daimi olsun və özündən sonra gələn insanlar da o günü bayram etsinlər. Ona görə ˝həm birincimiz, həm də axırıncımız üçün˝ ifadəsini işlətdi.     İsa Məsihə görə, bu günün bayrama çevrilməsinin ən mühüm səbəbi də məhz möcüzəvi süfrənin nazil edilməsi idi. O, belə bir əlamətdar günün adi günlərə qarışmasını və zamanla unudulub aradan getməsini istəmirdi. Çünki insanlar bayram günlərini unutmazlar. Qabaqcadan, səbirsizliklə onu gözləyər, o günü bir yerə toplaşaraq təntənəli şəkildə qeyd edərlər. Bayramla əlaqəli olan hadisələr gələcək nəsillərin belə yadından çıxmır, nəsildən-nəslə ötürülərək əlamətdar günə çevrilir. Bu cəhətdən bayram, sanki keçmişdəkilərlə gələcək nəsillər arasında bir körpü rolunu oynayır, onları bir-birlərilə birləşdirir. Bu, elə bir körpüdür ki, onun vasitəsilə lazımi mühüm mesajlar gələcək nəsillərə çatdırıla bilir.     Belə ki, bayramlar bir millətin yaddaşına həkk olunur və o millət yaşadıqca o bayram da yaşayır, milləti özündə ehtiva etdiyi hədəflərə doğru istiqamətləndirir. Bayramlar xalqın mənəvi həyatını yenidən dirildir, xalqı oyadır, onların mövcudiyyəti ilə əlaqəli olan, onlar üçün mühüm olan əlamətləri unudulmağa qoymur. Təbii ki, bayramla əlaqəli olan məsələlər hər nə qədər ali olsa, onun millətə ötürəcəyi mesajlar da eynilə ali olacaq və millətin formalaşmasında bir o qədər də təsirli olacaqdır.     Deməli, bayram məsələsinin əhəmiyyətinə görə idi ki, İsa Məsih Allahdan süfrənin nazil edilməsini istədi. Sonradan o günün bayrama çevrilməsi məsələsi olmasaydı, mümkün idi ki, İsa Məsih süfrənin nazil edilməsini istəməzdi. Çünki o vaxta qədər bir çox böyük möcüzələrə şahid olmuş və artıq ona iman gətirmiş həvarilər üçün yeni bir möcüzənin Allahdan istənilməsi yersiz bir iş ola bilərdi.     Bayramlara diqqət etdikdə mənəvi tərəfləri ilə yanaşı, maddi tərəflərinin olduğunu da görürük. Bayramın bu maddi tərəflərini İsa Məsih də məqbul hesab edirdi. Belə ki, İsa Məsih bayramın məhz bu maddi tərəfinə işarə edərək deyir: ˝Bizə ruzi ver, Sən ruzi verənlərin ən yaxşısısan˝. Həvarilərin İsa Məsihdən süfrənin nazil edilməsini istəmələrindəki ən əsas məqsəd də məhz bu maddi tərəf idi. Bu maddi cəhətlər içərisində bayram günlərində insanların sevinməsi, hədiyyələrin paylanması, ehtiyacı olanların ehtiyaclarının təmin olunması, gözəl, yeni paltarların geyilməsi[4] kimi xüsusiyyətləri qeyd etmək olar. Əlbəttə ki, bütün bu cəhətlərin hamısı məqbuldur.     Təbii ki, İsa Məsihin bayram təyinindəki məqsədi məsələnin birinci dərəcəli (mənəvi) cəhəti idi, baxmayaraq ki, həvarilər işin daha çox maddi tərəfinə diqqət edirdilər. Belə ki, həvarilər sözlərinin əvvəlində ˝ondan yeyək˝ deməklə öz daxillərindəki istəklərini biruzə vermişdilər. İsa Məsih isə Allahdan süfrə istəyəndə işin əsas tərəfini, yəni mənəvi yönünü dilə gətirdi və yalnız bundan sonra məsələnin digər cəhətlərini (ruzi məsələsini) ədəb-ərkanla, üstüörtülü bir şəkildə qeyd etdi. Bu ədəbinə görə də o,˝yemək˝ ifadəsini ˝ruzi˝ ifadəsi ilə dəyişdi.     Onu da qeyd edək ki, insanlar istənilən hər hansı bir günü (müəyyən səbəblərə görə) özləri üçün bayram təyin edə bilərlər. Ancaq bu zaman çalışmalıdırlar ki, bu səbəblər xalqın mənəvi, ideoloji formalaşması və dünyəvi inkişafı üçün daha böyük təsirlərə malik olsun.     Ayə ilə əlaqəli bəzi hədislərdə süfrənin endiyi günün bazar günü (yekşənbə) olduğu da qeyd olunmuşdur. Ona görə də bəziləri bazar gününün məsihilər yanında ehtirama malik olduğunu demişlər.[5]   HƏZRƏT MUSA VƏ HƏZRƏT İBRAHİMİN HADİSƏSİ: QURAN YANLIŞ BAYRAMLAR HAQDA NƏ DEYİR     Qurani-Kərimin bəzi ayələrində isə bayram sözünə birbaşa deyil, daha çox başqa təbirlərlə işarə edilmişdir.     Musa peyğəmbərlə Fironun hadisəsində Firon Musa peyğəmbərdən saray sehrbazları ilə mübarizə aparmaq üçün nə zaman görüşə biləcəyini soruşduqda Musa cavab verir:     “Sizinlə vədəmiz zinət günü olsun. İnsanların (bir yerə) toplaşacağı (günün) günortası”.[6]     Ayə Musa peyğəmbərin Fironun sehrbazları ilə qarşılaşacağı günün ˝zinət günü˝ olduğunu qeyd edir. Mənbələrə görə, Musa peyğəmbər bununla (“zinət günü” sözü ilə) Fironun xalqının bayramlarından hesab olunan bir günü nəzərdə tuturdu. Belə ki, həmin gün bütün Misir xalqı üçün istirahət günü idi, hamı bir yerə toplaşacaq, küçələri, evləri, ticarət yerlərini bəzəyəcəkdilər. Bu gün Misir xalqı ən gözəl paltarlarını geyinir, bəzək əşyaları ilə özlərini zinətləndirirdilər.     Musa peyğəmbər bu səbəbdən sehrbazlarla mübarizəsini bayram gününə salmışdı. Məhz bayram gününün günortası, hamının daha çox toplaşacağı vaxt. Bu da mübarizənin nəticəsinin uzun müddət yaddaşlardan silinməməsi və hər kəsin bu hadisəyə şahidlik etməsi üçün düşünülmüş bir addım idi.     Bayramın rolunu Qurani-Kərim İbrahim peyğəmbərin bütləri qırması hadisəsində də göstərir. Hədislərə görə, İbrahim peyğəmbər yaşadığı şəhərin bütlərini sındırma planını məhz bayram gününə planlayır. Belə ki, bayram günləri camaat hamılıqla bayram mərasimlərini icra etmək üçün şəhərdən kənara çıxardılar.     Bayram günlərinin birində İbrahim peyğəmbər evdə oturur, insanlarla mərasimə qoşulmur. İnsanların şəhərdə olmamağından istifadə edib (bir bütdən başqa) şəhərin bütün bütlərini sındırır.     Bu hadisə barədə ətraflı məlumat üçün Ənbiya surəsinin 57-58-ci ayələrinin təfsirinə müraciət etmək olar.     Quranın digər bir ayəsində isə Allahın həqiqi bəndələrinin belə bir xüsusiyyətə malik olduğu buyurulur:     ˝O kəslər ki batilə (zur) şahidlik etməz, faydasız (ləğv) bir şeylə qarşılaşdıqları zaman ondan üz çevirib yanından təmkinlə keçərlər˝.[7]     Ərəbcədə qeyd olunan “zur” (batil) sözünü yalan, günah icra olunan məclis, haram musiqi ifası, həmçinin (bəzilərinə görə də) keçirilməsi günah olan batil bayramlar kimi izah etmişlər. Bəzilərinə görə, “zur” sözü məsihilərin və yəhidilərin dinlərinə xas olan dini bayramlara aiddir. Mücahidə görə, ayədəki “zur” kəlməsi müşriklərin bayramına, haram musiqi ifa olunan məclislərə bir işarədir.[8]     “Ləğv” (faydasız) sözü isə diqqətəlayiq olmayan, faydasız, mənasız bir şey deməkdir. Quran prizmasından baxdıqda “ləğv” bütün günahlara şamil olan bir ifadədir. Bütün bu mənaları öz yerinə qoyduqda ayənin mənası belə olur, iman əhli ləğv əhlini (günah əhlini) çirkin işlərlə məşğul ikən gördükdə onların yanından üz çevirərək ötüb keçər, o cəmə qoşulmaz, onların günah məclislərində iştirak etməzlər. Həmçinin inanclı insanlar (qeyd olunan təfsirə görə) müşriklərin bayramlarını keçirməz, günah və çirkin işlərin qeyd olunduğu batil bayramlarda da iştirak etməzlər.   İSLAMIN QEYRİ-DİNİ BAYRAMLAR HAQQINDA NƏZƏRİ     İslama görə, bayramlar təyin olunma xüsusiyyətinə malik əlamətdar günlərdən ibarətdir. Dinə görə, hər hansı bir mühüm və ya münasib hadisə ilə əlaqədar olaraq bayram təyin oluna bilər. İsa Məsihin süfrənin endirildiyi günün bayram təyin olunmasını istəməsi də bunu göstərir.     İslama görə, bayramlar bir neçə qrupa bölünür. Gəlin bütün bu qrupları ayrı-ayrılıqda izah edək. Birinci qrup bayramlar sırf dini bayramlardır: Fitr, Qurban, Qədir Xum bayramları kimi. Belə ki, hədislərdə bu günlərin Allah tərəfindən bayram olaraq təyin olunduğu qeyd olunmuşdur. Dini hesab edilməsi də məhz Allah tərəfindən təyin olunmasına görədir.     Digər qrupa daxil olan bayramlar isə dini kökü olmayan (qeyri-dini olan), müəyyən xalqlara məxsus bayramlardır. Bu cür bayramlar çoxluq təşkil edir. Burada maraqlı bir sual yaranır: ˝Görəsən, İslamın ˝dini olmayan bayramlara˝ münasibəti necədir? Belə bayramların qeyd olunması icazəlidirmi?˝     Bu mövzuda İslam alimləri arasında iki fərqli fikir mövcuddur. Məxsusən vəhabi inancında və əhli-sünnə etiqadında olan alimlərin bir qismi dini bayramlardan başqa bütün növ bayramların dini cəhətdən qadağan olunduğunu bildirmişlər. Onlar, hətta ad günlərinin belə bayram edilməsini düzgün hesab etməmişlər.     Əksəriyyət isə İslamın bayramlara birmənalı şəkildə yanaşmadığını, bayramları məqbul (icazəli) və qeyri-məqbul (icazəli olmayan) olaraq iki hissəyə böldüyünü bildirmişdir.     Bizlər Quran ayələrini və hədisləri araşdırdığımız zaman, həmçinin fəqihlərin hökmlərinə nəzər saldıqda görürük ki, İslam heç bir vaxt hər hansı bir qeyri-dini bayramı sadəcə dini olmadığına görə qadağan etməmişdir.     Ayətullah Xamenei: ˝Bayram etməyin özündə irad yoxdur. Ancaq gərək haram işlərdən çəkinilsin˝.     Ayətullah Fazil Lənkərani: ˝Bayramın öz-özündə eybi yoxdur. Ancaq haram işlərin icrası hər bir halda və hansı ünvanla olursa-olsun icazəli deyildir. Müsəlmanlar və möminlər gərək haram işlərdən həmişə uzaq dursunlar˝.[9]     Ayətullah Məhəmməd Hüseyn Kaşiful Gita İslamın qəbul etdiyi bayramları belə qruplaşdırır: ˝Bizim dörd növ bayramımız vardır:      1-Dini bayramlar: Fitr və Qurban bayramı kimi.      2-Məzhəbi bayramlar: Qədir bayramı kimi.      3-Milli bayramlar: Hər məmləkət və ölkə müəyyən bir günü özü üçün bayram hesab edir.      4-Yaradılış bayramları: Bu günləri aləm bayram edir˝.[10]     İslamın bir bayramı qadağan etməsi o bayramda mövcud olan əsaslı mənfi cəhətlərə görə olmuşdur. Ona görə də İslam yalnız aşağıda qeyd etdiyimiz bir qrup bayramı qeyri-məqbul bilmişdir.     1- Kitab əhlinə (xristianlara, yəhudilərə) məxsus dini bayramlar. Pasxa, epifanie, xaç suyuna çəkilmə kimi.     2- İnsanlar tərəfindən yaradılmış (bütpərəstlik, ulduzpərəstlik, atəşpərəstlik, caynizm, qədim yunan dinləri kimi) batil dinlərə məxsus bayramlar.     Əgər hər hansı bir bayram müştərək xüsusiyyətlərə sahib olarsa, (yəni bu bayram hər hansı bir ölkədə kitab əhlinin və ya batil dinin bayramı sayılmaqla bərabər, başqa bir ölkədə də milli bayram kimi qeyd olunursa) bu zaman hər ölkəyə o bayrama olan münasibətinə görə hökm veriləcəkdir. Milli bayram kimi qeyd olunan ölkədə milli bayram hökmündə olduğundan icazəli olacaq, digər ölkədə isə (batil dinin bayramı olduğu üçün) icazəli olmayacaqdır.     3-İslamda haram hesab edilən ayinlərin, əməllərin əsasında qurulmuş, onlarla əlaqəli hadisələrin qeyd olunmasına həsr olunmuş bayramlar: Məsələn, pivə bayramı (Bjordagurinn), Moldovada keçirilən milli şərab bayramı, rəqs bayramları kimi…     Bu cür bayramlar, sadəcə olaraq, yanlış etiqadın nümayişi və günah işlərin icrasından ibarət olduğuna görə İslam dini tərəfindən qadağan edilməmişdir. Belə ki, bu formalı bayramların keçirilməsi, eyni zamanda, onda olan xüsusiyyətlərin və bu formalı işlərin təbliği, yadlardan çıxmaması, əbədiləşdirilməsi mahiyyətini də daşıyır. Ona görə də İslam bu bayramları nəticə etibarilə haram işlərin və batil ideologiyanın təbliği, təsdiqi və yayılmasına səbəb olduğuna görə keçirilməsini qadağan etmişdir.     Deyilənlərdən sonra məlum olur ki, əgər hər hansı bir bayramda bu əlamətlər yoxdursa, (dini bayram olmasa da belə) İslam dini onun qeyd edilməsinə etiraz etmir. Belə bayramlara İslam dini mübah bayramlar deyir. Yeni il və Novruz bayramı da eynilə bu qisim bayramlardandır. Yəni onların keçirilib keçirilməməsi insanın öz ixtiyarına buraxılmışdır.   ƏSAS MAHİYYƏTDİR     Hədislərə də diqqət edəndə anlayırıq ki, bayramların öz-özlüyündə əsaləti yoxdur, mühüm olan o günlərin mahiyyətidir.     İmam Əli bəzi bayramlarda deyərdi: ˝Bu bayram Allah tərəfindən orucu və namazı qəbul olunmuş şəxs üçün bayramdır. Ümumiyyətlə, Allaha üsyan olunmayan hər gün bayramdır˝.[11]     Bu hədisdən də göründüyü kimi, mühüm olan dini çərçivələrə riayət olunmasıdır. O çərçivədən çıxıldıqda məqbul bayram belə qeyri-məqbul olur. Buna görədir ki, İmam Həsən Fitr bayramı günü yol ilə gedərkən bir dəstə insana etiraz edir. Belə ki, onlar oynayır, əylənir, yersiz olaraq deyib-gülməklə məşğul idilər. Bu zaman Həzrət Həsən ibn Əli onların başı üzərində dayanır və onları belə bir müqəddəs gündə mənasız işlərlə məşğul olub, yersiz əyləndiklərinə görə qınayır.[12]     Başqa bir hədisdə isə qeyd olunur ki, Novruz bayramı günü İmam Əliyə hədiyyə gətirirlər. İmam bu hədiyyənin verilmə səbəbini soruşur. Ona deyirlər ki, bu gün novruz günüdür. İmam bu zaman deyir: ˝Bizim hər günümüzü novruz qərar verin!˝[13]      HANSI AMİLLƏRİN BAYRAMLARIN QADAĞAN EDİLMƏSİNDƏ TƏSİRİ YOXDUR     Bayramların İslam tərəfindən qadağan olunmasında bəzi amillərin təsiri yoxdur:      1-Bayramın əsasını qoyan şəxsin inancı:     Əgər bir bayramın əsasını qoyan batil etiqadlı biri olubsa və bayramın özündə yuxarıda qeyd etdiyimiz əlamətlər yoxdursa, yəni bayramın mahiyyəti müsbətdirsə, o zaman həmin bayramı keçirməyin də bir eybi yoxdur. Məsələn, fərz edək ki, Allahı qəbul etməyən, yaxud da çoxallahlılığa inanan biri bütün ölkə tərəfindən keçirilən ˝kitab bayramı˝ adlı bir bayram təyin etmişdir. O gün bütün insanlar istirahət edir, yalnız kitab oxuyur, bir-birlərinə kitab hədiyyə edirlər. Belə bir gözəl bayramı aydındır ki, İslam onu təyin etmiş insanın inancına görə qadağan etməyəcəkdir.      2-Əvvəli pis, sonu yaxşı olan:     Bir sıra bayramlar vardır ki, kökündə yanlış bir adət, yaxud yanlış bir cəhət vardır. Lakin sonradan bu bayramlar hər hansı bir ölkə və ya xalq tərəfindən dəyişilərək başqa bir mənalarda və gözəl adətlərlə əlaqədar qeyd olunmağa başlanılmışdır (yəni müsbət cəhətləri ilə qəbul olunmuşdur). Bu kimi hallarda (dinə görə) bayramın kökündə olan cəhətlərə deyil, hazırda mövcud olan cəhətinə baxılmalıdır.     Məsələn, götürək Novruz bayramını. Mümkündür ki, bu bayram atəşpərəstliklə, yaxud da digər qədim yanlış inanclarla bağlı bir bayram olmuş olsun. Ancaq hazırda bu bayramın keçirildiyi ölkələrdə, (ən azı bizim ölkədə) heç kəs Novruzu hansısa qədim dinə etiqad edərək keçirmir. Hazırda Novruz bir çox xalqların milli bayramına çevrilmişdir. Həmçinin bu da mümkündür ki, əgər araşdırılsa, görərik ki, Novruz bayramında olan bəzi elementlər (tonqal, müxtəlif təbiət hadisələri ilə əlaqədar olan çərşənbələr (od, su, torpaq və yel kimi), səməni, Keçəl, Kosa və Baharqızı kimi) hansısa qədim və yanlış dini ayinə məxsus bir element olmuş olsun. Ancaq artıq uzun illərdir ki, (ölkəmiz də içində olmaqla) bu elementlər Novruz bayramını keçirən bütün ölkələrdə milli bayramın atributlarına çevrilmiş və öz keçmiş mahiyyətini itirmişdir. Günümüzdə Novruz bayramı bahar günü, fəsil dəyişməsi, təbiətin oyanması, şəmsi təqvimində yeni ilin gəlməsi, milli bayram və bunun kimi əlamətlərlə əlaqəli olaraq qeyd edilir.     Eyni sözləri qriqori təqviminin təzələndiyi zaman qeyd olunan Yeni il bayramı ilə bağlı da demək olar. Burada da mümkündür ki, Şaxta baba, Qarqız, yolka (şam ağacı) kimi Yeni ilə xas olan elementlər araşdırıldıqda slavyan xalqlarının dini folkloruna, yaxud da xristianların dinlərinə aid olmuş olsun. Ancaq hazırda əksər ölkələrdə, (ən azından bizim ölkədə) bu elementlərin heç biri xalq tərəfindən o formada qəbul olunmur. Əgər xalq Şaxta babaya xristian dininə məxsus olan bir müqəddəs, yaxud da slavyan xalqlarının təbiət ruhunu özündə əks etdirən bir element, həyatlarında nələrisə dəyişdirmək gücünə sahib, insanlara səmadan hədiyyələr gətirən, onların arzu və diləklərini icra etmək qüdrətində olan bir varlıq kimi qəbul etmirsə və əksinə, ona nağıl qəhrəmanı kimi baxırsa, o zaman din öz hökmünü bu bayramın keçmiş mənşəyinə görə yox, bu bayramı qeyd edən xalqın hazırki düşüncələri, hazırki baxışı əsasında verəcəkdir. Ona görə də bir bayramı və ya personajı onun kökündəki cəhətlərinə görə tənqid etmək əqli və dini yanaşma əsasında deyildir.      3-Bəzi günahların edilməsi:     Bir sıra bayramlar vardır ki, həmin bayramları qeyd etməyin öz-özlüyündə heç bir iradı yoxdur. Lakin bu bayramları qeyd edərkən insanlar günah işlər edirlər. Bilmək lazımdır ki, bu kimi halların baş verməsi bayramın özünü qeyri-məqbul etmək qüdrətində deyildir. Məsələn, ˝faşizm üzərində qələbə günü˝ bizlərdə bayramdır. Əgər bəzi insanlar bu günü qeyd etmək adı ilə İslamın qadağan etdiyi işləri görürlərsə, bu işlər o bayramın özünü qadağan etməz. Həmçinin mümkündür ki, kimsə Qurban bayramını da günah məclisi təşkil etməklə qeyd etsin, aydındır ki, bu hal da o bayramın dini cəhətdən qadağan olunmasına əsas verməyəcəkdir.     Əlbəttə ki, burada da bir istisna vardır. Mümkündür ki, bu bayramda hansısa məxsusi bir haramı icra etmək o qədər kütləvi bir hal alsın ki, zamanla bu bayramın bir atributuna, ona xas bir elementə çevrilsin və bu bayram artıq hamıda o haram elementlə assosiasiya olunsun. Həmçinin o bayramı qeyd etmək həmin haram elementlərin təbliğinə səbəb olsun. Bu kimi hallarda İslamın nəzərində bu bayram haram bayramlardan hesab olunacaq və din bu bayramın qeyd olunmasını məqbul bilməyəcəkdir. Belə ki, artıq bayram öz əvvəlki düzgün mahiyyətini itirmiş və yeni bir yanlış mahiyyət əldə etmişdir.   NOVRUZ VƏ YENİ İL DİN GÜZGÜSÜNDƏ     Novruz bayramı: Novruz sözü ˝no ruz˝, yəni yeni gün deməkdir. Mənbələrə görə, bu söz qədim avesta dilindən gəlmişdir. Sonradan pəhləvi (orta fars) dilinə modifikasiya olunub və daha sonra ˝no ruz˝ kimi işlənib. Novruz şəmsi təqviminə görə, yeni ilin girdiyi “fərvərdin”[14] ayının birinə düşür.     Novruzun tarixi köklərinin İslamdan əvvələ, çox qədim zamanlara aid olduğunu deyirlər. Qədim xalqlar Novruzu baharın gəlişi kimi qeyd etsələr də, zərdüştlər bunu öz dini inancları ilə əlaqələndirmişlər. Bu bayram qədim zamanlardan başlayaraq, Azərbaycan, İran, Əfqanıstan, Özbəkistan və Tacikistan olmaqla bir çox şərq ölkələrində baharın gəlişi kimi qeyd olunmaqdadır. Novruz bayramında əgər hansısa tarix mərhələsində zərdüştlüklə əlaqəli müəyyən atributlar olsa da, belə, günümüzdə bu bayram sırf milli və baharın gəlişi ilə əlaqəli, İran və Əfqanıstan kimi ölkələrdə isə şəmsi təqvimlərinin dəyişməsi kimi qeyd olunur.      Yeni il bayramı: Bu bayramın adı (eynən Novruz kimi) özünün mahiyyətini izah edir. Novruz şəmsi təqviminin dəyişdiyi yeni günü bildirirdisə, Yeni il də qriqori təqviminə əsasən ilin dəyişməsini bildirir. Yanvarın ilk gününü Yeni il bayramı kimi qeyd etmək ənənəsinin qədim dövrlərə, bəzilərinə görə, eramızdan əvvəlki qədim yunanlara aid olduğu bildirilir. Qədim yunanlar yanvarın birində bayram məqsədi ilə evlərini bəzəyərdilər. Günümüzdə dünyanın əksər ölkələri, (ölkəmiz də daxil olmaqla) yanvarın birini Yeni il bayramı kimi qeyd edirlər. Hər bir ölkə Yeni il bayramını öz milli adət-ənənələrinə xas olaraq keçirir. Ancaq bəzədilmiş yolka, Şaxta baba, hədiyyələrin verilməsi, şən əhval-ruhiyyə, bayram süfrəsi ətrafında ailə üzvlərinin toplaşması, atəş-fəşanlıq kimi atributlar, demək olar ki, hamısına xarakterikdir.     Novruz və Yeni il sırf təqvim dəyişikliyinin qeyd edilməsi ilə əlaqədar olduğuna görə aydındır ki, nə İslam, nə də digər dinlərə xas bayram hesab edilmir. Bəziləri mümkündür ki, Novruz barəsində nəql olunmuş hədislərə görə, onu İslam dininə aid bir bayram bilsinlər. Ancaq o hədislər sənəd cəhətindən zəif hədislərdir və məna cəhətindən bu bayramın dini olduğuna qətiyyən dəlalət etmir. Fəqihlərin əksəriyyəti də öz hökmlərində Novruz bayramının Qurban və Fitr bayramı kimi dini bir bayram olmadığını qeyd etmişlər.     Ayətullah Ruhullah Xomeyni: ˝Novruz bayramı milli bayramdır və İslami bayram deyildir. Lakin İslam da bu bayrama qarşı çıxmamışdır˝, ˝Novruz bayramı qədimi bir bayramdır. Ancaq İslam bayramlarının bütün əməlləri İslam dininə məxsus olur və müqəddəs şəriət sahibi də onları ümumi olaraq təsdiqləyir. Həmçinin İslam bayramlarının digər xüsusiyyəti də odur ki, onlar bütün dünya müsəlmanlarına məxsus olur. Novruz bayramı isə dini bir bayram deyildir. Baxmayaraq ki, onda İslamın qəbul etdiyi bəzi yaxşı əməllər icra olunur. Novruz baramı, həmçinin ümumdünya bayramı da deyildir. O, İran da olmaqla, bir neçə ölkəyə məxsusdur˝.[15]     Ayətullah Məkarim Şirazi: ˝Bəzi hədislərdə Novruzu məzhəbi bir bayram hesab etmişlər. Lakin bu hədislərin mötəbərliyi isbat olunmadığına görə Novruzu məzhəbi bir bayram hesab etmək olmaz. Ancaq iranlıların və bəzi İslam ölkələrinin milli bayramıdır. Dünya xalqları arasında mövcud olan bayramlar kimidir və bidət də hesab olunmur. Bu milli bayramın əsası baharın gəlişidir˝.[16]     Həmçinin Ayətullah Xoyinin[17], Ayətullah Fazil Lənkəraninin, Ayətullah Safi Gülpayganinin, Ayətullah Behcətin və Ayətullah Sistaninin də bu mövzu ilə əlaqədar oxşar hökmlər verdiyini görmək olar.     Bu səbəbdən (Novruzun dini bayram olmaması və bu barədə nəql olunan hədislərin sənədlərinin zəifliyi) Novruz bayramı ilə əlaqədar hədislərdə nəql olunmuş bəzi əməllərin, əxlaqi tövsiyələrin (qüsl almaq, müstəhəb namaz kimi) heç bir əsası yoxdur.[18]             Ancaq baxmayaraq ki, fəqihlər Novruzu İslam bayramı deyil, qədim milli bir bayram hesab edirlər, hətta batil ayinlərə belə aid olduğunu etiraf edirlər, bununla belə, Novruzun milli bir bayram kimi qeyd olunmasını düzgün hesab edirlər. Məxsusən də onda olan müsbət cəhətlərə görə. Deməli, qeyri-dini bayramı da müsəlmanların qeyd etməsinin heç bir qəbahəti yoxdur.     Bayramlar barəsində əvvəldə verdiyimiz təhlillərdən sonra Novruz və Yeni il bayramlarının dini cəhətdən qadağan olunmasının heç bir əsasının olmadığı məlum olur. Ölkəmizdə heç kəs Şaxta babanı, nə də Qarqızı xristian dininin təmsilçisi kimi qəbul etmir. Heç kəs şam ağacını, Novruzda da səmənini sitayiş məqsədi ilə evinə qoymur. Heç bir xalq (həmçinin də bizim xalq) Novruzu atəşpərəstlərə təqlid, onlara oxşamaq niyyəti ilə də qeyd etmir.     Yeni il və Novruzda mövcud olan bayram atributlarını təhlil etdikdə belə bu əlamətlərin dinin qadağan edəcəyi bir xüsusiyyətə sahib olmadığını görürük. Yolka həyat, yaşıllıq, məhsuldarlıq, bərəkət rəmzi kimi təqdim olunur, səməni də, həmçinin. Yeni il yolkası[19] və ya səməni xristian dininin atributu olan xaç, ikona kimi xüsusiyyətdə də deyildir. Yeni il və Novruz deyəndə zehinlərdə pasxa kimi xristian bayramı təəssüratı da yaranmır.     Şaxta baba, Kosa, Keçəl, Bahar və Qarqız personajları artıq şəhər və ya milli folklorun bir hissəsinə çevrilmişdir.     Dinə görə, hər hansı bir personifikasiya[20] yalnız yanlış bir etiqadla birgə olduğu halda qadağan olunur. Məsələn, Şaxta baba, Keçəl və Kosanı hər hansı bir inancla birgə qəbul etsələr. İnansalar ki, Keçəl təbiət güclərini idarə edir, Şaxta baba təbiət allahıdır, yaxud qış allahı, ya da xristian dininə aid olan qeyri-adi gücü olan Müqəddəs Nikolaydır. O zaman bu atributlar din tərəfindən (xurafat olduğuna görə) qadağan olunacaqdır. Yox, əgər bu personajlar bir nağıl qəhrəmanı kimi qəbul edilirsə, insanlar arasında da yanlış personifikasiyaya səbəb olmursa, bu zaman belə bir elementlərin dinlə bir ziddiyyəti olmur.     Əslində bu iki bayramda dinin bəyəndiyi bir çox müsbət adətlər də mövcuddur: Qohumlara baş çəkmək, küsülülərin barışması, uşaqları sevindirmək, insanların bir-birinə hədiyyə bağışlamaları, ailəyə diqqət, kasıblara ehsan, bir süfrə ətrafında qohumların, yaxınların toplaşması, qonaq getmək və sair.   ˝YENİ İL˝ İLƏ ˝KRİSTMAS˝I BİR-BİRİNDƏN AYIRMAQ LAZIMDIR     Xristianlar tərəfindən İsa Məsihin doğum günü olaraq qeyd olunan bayramı bəzən Yeni il bayramı ilə səhv salırlar. Bir halda ki, İsa Məsihin doğum günü ˝Christes maesse˝, Kristmasdır. Buna müsəlmanlar Milad bayramı da deyirlər. "Milad" ərəb mənşəli sözdür, dünyaya gəlmə, doğulma deməkdir. İsa Məsihin doğum günü bayramını müsəlmanlar milad, xristianlar, o cümlədən ingilislər isə “Kristmas” (Christmas) adlandırırlar. Christmas sözü “Christ” və “mass” sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Mənası “İsanın messiyası”, ˝İsanın ayini˝ mənasını verir. Kristmas (İsa Məsihin doğum günü bayramı) xristianların bəziləri tərəfindən dekabrın 25-i, bəzilərinə görə yanvarın 6-sı, bir başqalarına görə isə yanvarın 7-si qeyd olunur.     Göründüyü kimi, Kristmas bayramı Yeni il bayramından həm keçirilmə vaxtına görə, həm də qeyd olunma səbəblərinə görə fərqlidir.     Ölkəmiz də daxil olmaqla, müsəlman dövlətlərində İsa Məsihin doğum günü rəsmi bayram olaraq elan edilməmişdir. Azərbaycanda yalnız yanvar ayının 1-i və 2-si Yeni il bayramı, dekabrın 31-i isə Dünya Azərbaycanlılarının həmrəyliyi günü məqsədi ilə istirahət günü elan edilmişdir. Yeni ili bir bayram kimi qeyd edən digər müsəlman ölkələrinin əhalisi də bu bayramı Kristmas (milad bayramı) niyyəti ilə qeyd etməzlər. Fəqət yeni il bayramını təqvimin dəyişməsi formasında qeyd edərlər.     Kristmas (Milad) bayramına xas olan dini ənənələrə Milad tamaşaları, kilsə mərasimləri, İsa Məsihin doğulma səhnələri, bunu əks etdirən fiqurlar, Körpə İsa kimi fiqurlar, İsa Məsihə edilən dualar və çələnglər də daxildir.     Hər kəsin də bildiyi kimi, bu kimi ənənələr Yeni il bayramında keçirilmir. Bununla belə, Yeni il və Kristmas bayramında müştərək olan ənənələr də vardır: Uşaqlara hədiyyələrin paylanması, ailənin bir yerə toplaşması, Şaxta baba və ya Santa Klaus, bəzədilmiş yolka ağacı və sair.     Hazırda qeyd olunan Yeni il bayramlarında bu müştərək əlamətlər Kristmasın dini motivlərindən tamamilə arınmış, il dəyişikliyi ilə əlaqədar qeyd olunan bayramın atributu statusunu almışdır.     Bundan başqa, Kristmas nəinki qeyri-xristian ölkələrində, hətta xristian ölkələrində belə artıq öz dini rəngini itirməkdədir. Bir çox katolik kilsəsinin nümayəndələrinin narahatçılığı da məhz bundan qaynaqlanır. Onlar narahat olurlar ki, Kristmas artıq İsanın doğum günündən çox alış-veriş, şənlik, ticarət, əylənmək, festivalların keçirilməsi halını almışdır. Santa Klausun isə hədiyyə paylayan bir nağıl personajı kimi uşaqlar yanında dəyəri İsa Məsihdən də artıq olmağa başlamışdır.     Yeni ildən və Novruzdan fərqli olaraq, Kristmas bayramının (fundamental xristian bayramı hesab olunduğuna görə) müsəlmanlar tərəfindən qeyd olunması düzgün hesab edilmir.   İSLAMIN DİNİ OLMAYAN MİLLİ ADƏT-ƏNƏNƏLƏRƏ, XALQLARIN MƏDƏNİYYƏTİNƏ MÜNASİBƏTİ      İlk olaraq, onu qeyd edək ki, ˝İslam qeyri-dini olan hər şeyə qarşı çıxmışdır˝ fikri kökündən yanlışdır. Belə ki, İslam qadağalarını işin mahiyyətinə görə təyin edir. Elə buna görə də bir çox hallarda İslamın dini olmayan məsələləri (mahiyyəti düzgün olduğuna görə) təsdiqlədiyini görürük. Bir çox məsələlərdə isə (məsələn, tauqiti[21] olan ibadət məsələlərindən kənar məsələlərdə olduğu kimi) insanı azad buraxmışdır. Yəni İslam dini şəri qadağaların sərhəddinə çatmayana qədər insanların davranışlarını mübah adlandıraraq onları icazəli bilmişdir. İnsanların hansı günü milli bayram olaraq təyin etmələri, onu necə keçirmək istəmələri (təbii ki, qeyd etdiyimiz kimi, haram işləri icra etmədən), bir çox ictimai məsələlər, ailə daxili mövzular, fərdi rəftarlar da bu qəbildəndir. Bununla da (insanın fəaliyyətinə məhdudiyyət qoymamaqla) İslam dini insana rahatlıq vermişdir. Bu, bir çoxlarının yanlış düşüncələri ilə ziddiyyət təşkil edir. Belə ki, onlar yanlış olaraq İslamın məhdudlaşdırıcı, insanın həyatının hər bir sahəsinə nəzarət etməyə çalışan bir din olduğunu düşünürlər.     Ona görə də ˝dini olmayan hər şey səhvdir, İslamın gətirmədiyi bütün fikirlər, bütün elmlər, bütün adətlər, bütün qanunlar batildir˝ fikrinin özü İslama ziddir.     Bəzən insanların bu yanlış təfəkkürü dəstəkləmələri onların İslam dinini ən son və ən kamil din hesab etmələrindən qaynaqlanır. Belə ki, onlar elə bilirlər ki, kamil din olmaq bütün məsələlərdə (hətta insanların özlərinin ağıl ilə dərk edə biləcəkləri məsələlərdə belə) fikir demək, xalqlar arasında, cəmiyyətdə mövcud olan bütün qaydaları, adətləri rədd edib, yerinə sırf dini hökmləri qoymaq deməkdir. Bir halda ki, kamil din o dindir ki, hər bir məsələni hərtərəfli nəzərə alsın, hər bir şeyin yerini bilsin, lazım olan hər bir şeyi də öz yerində istifadə etsin. Fərdin və cəmiyyətin özünün görə biləcəyi, ağılın dərk etməkdə qüdrəti olan işləri onların öz üzərinə buraxsın. Kamil din insanlara səadətin yollarını göstərir və onlara dərk edə bilməyəcəkləri məsələlərdə yardım edir, qalxa bilməyəcəkləri yerdə əllərindən tutur.     İslama və onun qanunlarına nəzər saldıqda görürük ki, o, millətlərə xas olan adətlərlə, insanların qurduqları heç bir şeylə müxalifət etməmişdir. İslam bunların içərisində seçim aparmış və yalnız insanların dünya və axirəvi səadəti üçün təhlükə hesab etdiyi amilləri aradan qaldırmışdır. Bəzilərini isə yanlışlıqlardan təmizləmiş və düzgün istiqamətə yönəldərək qəbul etmişdir. Elə bu yanaşmaya görə də İslam nazil olan zaman ərəblərə aid olan bütün qayda və adətləri ləğv etmədi. Hətta onlardan bəzilərini təsdiqləyərək qəbul etdi.     1) İslamdan əvvəl ərəblər ildə dörd aya xüsusi hörmətlə yanaşırdılar. O ay gələn zaman müharibələr, qətllər, qarət kimi çirkin işlər tərk olunurdu. İnsanlar daha çox mənəvi işlərə diqqət edirdilər. Bu aylarda Ərəbistanın hər bir yerindən Məkkəyə ibadət və ya ticarət üçün çoxlu sayda insanlar gələrdilər. Şer yarışları, müxtəlif tədbirlər təşkil olunardı. İslam gələndən sonra ərəblərin bu adətinə ehtiram etdi və bunu aradan aparmadı.     2) Ərəblərə aid olan bəzi diyə forması var idi, İslam onları da qəbul etdi.     3) Bəzi mərasimlərin keçirilmə formasını olduğu kimi saxladı.     4) Bir çox məsələlərdə qəti bir hökm vermədi və o məsələlərin ölçüsünü hər bir millətin özünə məxsus olan ürfünün, milli yanaşmasının öhdəsinə buraxdı. Məsələn, haram musiqinin, haram çalğı alətlərinin, qumar alətlərinin, şöhrət paltarının, ailənin ehtiyaclarının təyini kimi hökmlərdə meyar ürf və xalqın yanaşmasıdır. Bu cür bir çox şəri hökmlər də vardır ki, bu hökmlərin tətbiqi ürfün yanaşmasından asılı olaraq ölkədən ölkəyə dəyişməkdədir.     Deməli, İslam məsləhəti və faydası olan ürfi qaydalara və milli dəyərlərə əhəmiyyət vermiş, onları silib atmamışdır. Tam tərsi, hətta xalqların yaratdığı müsbət adətlərin qəbuluna təşviq belə etmişdir. İslam peyğəmbərinin bu hədisindən sonra mətləb daha da aydın olacaqdır. Həzrət belə buyurmuşdur: ˝Hər kim özündən sonra əməl edilən gözəl bir ənənənin bünovrəsini qoyarsa, ona həm etdiyi bu yaxşı işin, həm də o yaxşı ənənəyə əməl edən digərlərinin savabından azaldılmadan verilər (yəni digərlərinə nə qədər savab verilərsə, eynən o qədər də o yaxşı ənənənin əsasını qoyan şəxsə verilər). Həmçinin hər kim özündən sonra əməl edilən pis bir ənənə yaratsa, ona həm etdiyi bu pis işin, həm də o pis ənənəyə əməl edənlərin əməllərindən heç nə azaldılmadan verilər.[22]     Peyğəmbərimiz xalqın həyat tərzi olan adət və ənənələrə iki formada yanaşır. Və onların pisi olduğu kimi, yaxşısının da olduğunu qeyd edir. İslam xalqlara, məntəqələrə məxsus olan gözəl adətləri nəinki aradan qaldırmağa çalışmır, əksinə, onların daha da artırılmasına və möhkəmlənməsinə də təkid edir. Ona görə də bu cür gözəl adətləri quranlara və onlara riayət edənlərə belə ilahi əcr vəd edir.     Biz bunun örnəklərini Həzrət Əlinin müxtəlif məntəqələrə təyin etdiyi rəhbərlərə olunan göstərişlərində, həmin hakim və valilərə yazılan məktublarında da görə bilərik. Həzrət Əli bu məktublarında onlara yerli xalqlarla necə rəftar etmələri və camaatın adətləri ilə əlaqədar necə davranmalı olduqları barədə həmişə tövsiyələr verirdi. Çünki bu rəhbərlər müxtəlif məntəqələrdə müxtəlif xalqlarla, müxtəlif adətlərlə qarşılaşırdılar. Burada qarşıya çıxan ilk məsələ də İslam ölkəsinin rəsmi nümayəndəsinin dini qanunları o məntəqələrdə necə tətbiq edəcəyi, İslamın bu milli adətlər və dini olmayan qaydalarla necə rəftar etməsi idi. Bu səbəbdən də Həzrət Əli mütəmadi olaraq bu cür ictimai cəhətlərə dair xüsusi göstərişlər verirdi. Onların birində Həzrət Əli Malik Əştərə belə buyurur:     ˝Bu xalqın böyüklərinin əməl etdikləri[23], onun vasitəsilə bir-birilə ülfət tapdıqları[24] (adət edərək onun vasitəsilə bir-birlərilə vəhdət yaratdıqları), onun əsasında insanların (rəiyyətin) işləri nizama düşmüş, islah olunmuş saleh ənənəni pozma!     Keçmiş saleh ənənələrə, adətlərə hər hansı bir zərər gətirəcək yeni bir ənənə yaratma! Əgər bunu etsən, o saleh ənənənin əcri onu yaradana, o ənənəni pozduğuna görə də vəbalı sənin üzərinə gələcəkdir!˝[25]     Əsl İslamın ictimai mövzularda olan düşüncəsi Həzrət Əlinin dili ilə belə bəyan olundu. Hər bir xalqın adət etdikləri, üns tapdıqları, qəlblərinə oturmuş, bu xalqın ağsaqqallarının, başbilənlərinin həyat tərzinə çevrilmiş gözəl ənənələr yaşadılmalıdır. Çünki belə adətlər səbəbilə bu xalq ayaqdadır. Onların milli kimliyinə çevrilmiş adətlər bu xalqı formalaşdırır. Onun vasitəsilə bu xalq bir-birilə möhkəm bağlanmış, bir-birilə rabitələri daha da möhkəmlənmişdir. Bu xalq artıq öz işlərini bu qaydalar, bu ənənələr əsasında tənzimləməkdədir. Bu gözəl adətlər həyatlarının bir hissəsi olmuşdur artıq. Gözəl adətlər xalq arasında xeyirli işlərin tətbiq olunmasına, nəticədə də yayılmasına səbəb olur.     İslam bu cür gözəl adətlərə qarşı çıxmağı yanlış bir addım hesab edir. Gözəl ənənələrə zərər vuracaq hər bir addımı isə kökündən rədd edir. Bütün bunlar İslamın gözəl milli dəyərlərə, saleh ənənələrə verdiyi dəyərdən irəli gəlir.     Mövzuları bu prizmadan təhlil etdikdə xalq arasında formalaşmış, yuxarıda qeyd olunan xüsusiyyətlərə malik olan hər hansı bir gözəl bayram və o bayramda olan gözəl adət-ənənələr də İslam tərəfindən məqbul hesab olunacaqdır. Bu səbəbdəndir ki, peyğəmbər və onun canişinlərinin dövründə Novruz kimi, xalqların milli bayramları və bəzi adətləri ilə müxalifət olunmamış, əksinə, bəzi hədislərdə də qeyd olunduğu kimi, məqbul bilinmişdir.   DİNİ OLMAYAN BÜTÜN BAYRAMLARI QADAĞAN BİLƏNLƏRİN DƏLİLLƏRİ     1- Qeyri-dini olan bütün bayramları İslama görə batil hesab edənlər dəlil olaraq deyirlər ki, Peyğəmbər Mədinəyə daxil olan zaman şəhər əhalisinin cahiliyyət dövründən qalmış iki günü bayram olaraq qeyd etdiklərini görür. Mədinə əhalisi o iki günü oynamaqla, əylənməklə keçirərdilər. Peyğəmbər bu zaman buyurur: ˝Allah sizin üçün bu iki günü dəyişərək yerinə ondan da yaxşısını gətirdi: Fitr və Qurban günü˝.[26]Deməli, o iki bayramdan başqa yerdə qalan bütün bayramlar qadağandır.    Cavab: Böyük alimlərin heç biri bu hədisi bütün qeyri-dini bayramların qadağan olunması kimi izah etməmişlər. Belə ki, hədisdən də məlum olduğu kimi, Mədinə əhalisi cahiliyyət dövrünə xas olan, günah adətlərlə xarakterik olan bir günü düzgün olmayan bir formada bayram edirdilər. Peyğəmbər də məhz bu səbəbdən o iki bayramı dəyişir.    2) Bir çoxları dəlil olaraq İslam peyğəmbərinin bu kəlamına istinad etmişlər: “Hər kim özünü bir qövmə bənzətsə, həmin şəxs o qövmdən sayılar”.[27] Qeyri-dini bayramları keçirmək müsəlmanın özünü qeyri-müsəlmanlara bənzətməsidir. Ona görə də qeyri-dini bayramlar qadağandır.    Cavab: Bizim əvvəldə verdiyimiz izahlardan sonra məlum olur ki, bu hədis yalnız haram elementlərin, batil dinlərin qeyd edilməsinə həsr olunmuş bayramlara şamil olur. Novruz, Yeni il, həmçinin dövlət bayramları, xalq bayramları, peşə bayramları kimi dini olmayan bayramlarda heç bir batilə bənzərlikdən söhbət gedə bilməz.    Digər tərəfdən də, fəqihlərin və üsul alimlərinin də qeyd etdikləri kimi, burada hər bir cəhətdən olan bənzərlikdən söhbət getmir. Belə ki, bir çox bənzərliklər vardır ki, hədisdə onlar nəzərdə tutulmamışdır. Buradakı bənzərlikdə məqsəd batilə bənzərlik, batil dinə bənzərlik mənasındadır. Yaxşı işləri görmək cəhətindən olan zahiri bənzərliyi isə hədis nəzərdə tutmamışdır.    Digər dəlillər də vardır. Lakin onlar çox daha xırda və əsassız olduğundan üzərində durmuruq. Zəhəbinin də Novruz bayramı, ad günləri kimi dini olmayan bayramlar barəsində fikirləri və mülahizələri vardır. Sadəcə olaraq, bunların hər birini təhlil etmək məqaləmizin çərçivəsindən kənara çıxır. Onu qeyd edək ki, o mülahizələrin də içərisində bu mövzu ilə bağlı araşdırmamıza dəlil ola biləcək məqamlar yoxdur.     [1] Mimi məsdər hesab olunur, zaman və məkana dəlalət edən isimdir. [2] ˝Maidə˝ surəsi, ayə 112-113. [3] ˝Maidə˝ surəsi, ayə 114. [4] Hədislərə görə, bayram günlərində yeni paltarlar geyinmək, ətir vurmaq bəyəniləndir. [5] ˝Təfsiru mənhəcis sadiqin fi ilzamil muxalifin˝, III cild, səh.351. [6] Taha, ayə 59. [7]Fürqan, ayə 72. [8] Əlbəhrul Muhit fit təfsir. 8-ci cild, səh.132. [9] ˝Yeni məsələlər: alimlərin və təqlid mərcelərinin nəzərində˝, I cild, səh.159-160. [10] ˝Novruz˝, Seyid Məhəmməd Əli Milani, səh.44. [11] Nəhcül bəlağə, 428-ci hikmət. [12] Tuhəful Uqul, 236. [13] Mən lə yəhzuruhul Fəqih, 3-cü cild, səh.300. [14]Şəmsi təqviminin ilk ayıdır. [15] Səhifeye Nur, 17-ci cild, səh.215. [16] http://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21&lid=0&catid=1017&mid=185273 [17] ˝Mausuə İmam Xoyi˝, 10-cu cild, səh.50. [18]Bəzi fəqihlər bu əməlləri yalnız rəca qəsdi ilə etməyi icazəli bilmişlər. [19]Hansı ki, hər bir ölkədə yeni il yolkasının özünə uyğun modifikasiyaları vardır. Məsələn, bəzi isti iqlimli ölkələrdə şam ağacının vəzifəsini bambuk ağacı icra edir. Bu da şam ağacının özünün bir müqəddəsliyinin, üstünlüyünün olmamasının göstəricisidir. [20]Personifikasiya təbiət güclərinin, əşyaların, bəzi anlayışların insan və ya hər hansı bir canlı simasında təqdim olunması. Personifikasiya adətən dinlərdə, əfsanələrdə, nağıllarda, qədim ayinlərdə və bəzi ədəbiyyatlarda mövcuddur. [21] Tauqiti elə hökmlər və məsələlərdir ki, onların müəyyən edilməsində ağılın heç bir rolu yoxdur və o hökmlərin təyini birbaşa ilahi göstərişə bağlıdır. [22] Kənzul Ummal, 15-ci cild, səh.78. [23] Başqa bir hədisdə bu hissə belə verilib: ˝Əməl olunan saleh ənənəni…˝. [24] Yaxud da o ənənəyə ülfət tapdıqları. [25] Nəhcul Bəlağə, səh.431. [26] Kənzul Ümmal, 24102. [27]İmam Əhməd, Musnəd, 5114, 5115.
19.12.2015   4363   106
 
     ˝YARASA OLMAQ NECƏ BİR ŞEYDİR?˝ («What is it like to be a Bat?») –tanınmış Amerika filosofu Tomas Nagelin 1974-cü ildə «Philosophical Review» jurnalında dərc etdiyi, elmi dairələrdə birmənalı qarşılanmamış məşhur məqaləsi məhz belə adlanır. Ad sizi çaşdırmasın, belə ki, məqalə yarasa barəsində deyildir. Nagelin bu məqaləsi nəşr olunduğu gündən ən çox sitat gətirilib istinad edilən şüur və subyektiv dərk barəsində yazılmış analitik fəlsəfi mətnlərdən hesab edilir.      Müasir fəlsəfədə, məxsusən də analitik fəlsəfə sahəsində fəaliyyət göstərənlərə yaxşı tanış olan Tomas Nagel bu məqalədə bir neçə mühüm mesajları insanlara çatdırmaq istəyirdi. Nagelin məqalədə toxunduğu, bizim də mühüm bildiyimiz bəzi nöqtələr üzərində durmaq istərdik. Qəbul etmədiyimiz mülahizə olunası məsələlərə isə məqaləmizin həcminə sığmadığına görə toxunmuruq.   YARASA OLMAQ NECƏ BİR ŞEYDİR       Müasir psixologiyada insan şüuru ilə əlaqədar məşhur bir sual mövcuddur. Biz bu sualı burada bir daha gündəmə gətirmək istəyirik: ˝Başqa bir fərdin yerində olmaq necə bir şeydir?˝. Məndən bir fərd olaraq fərqlənən tamam fərqli psixoloji struktura malik şəxsin bütün düşüncə və davranışlarını anlamaq üçün onun yerində olmaq mümkündürmü?           Tomas Nagelin qarşıya qoyduğu sual müasir elmdə çox mühüm olan insanın şüuru, dərki ilə əlaqəlidir. O, bu günə kimi şüur, dərk barəsində mövcud olan heç bir tanınmış elmi nəzəriyyələrin bu suala dolğun və dəqiq formada cavab vermədiyini diqqətə çəkir. Nagel, həmçinin qeyd edir ki, bu suala xarakterik olan cəhət ona cavabın üçüncü şəxs tərəfindən verilməsinin mümkün olmamasıdır. Yəni əgər bir gün elm o qədər inkişaf etsə ki, yarasanın anatomik, fizioloji, neyrobioloji, beynində cərəyan edən psixoloji və koqnitiv proseslərin hamısını tamlığı ilə dəqiq surətdə izah edə bilsə, yenə də heç bir kəsə yarasa olmağın nə demək olduğunu başa sala bilməyəcəkdir. Biz bütün bu məlumatlarla belə heç bir zaman yarasanın özünü öz daxilindən necə hiss etdiyini izah edə bilməyəcəyik. Ona görə də yarasa olmağın necə bir şey olması sualına heç bir zaman üçüncü şəxs tərəfindən cavab vermək mümkün olmayacaqdır. Bu sualı digər elmi suallardan fərqləndirən məxsus cəhəti də məhz budur.       Nagel hesab edir ki, yarasanın subyektiv aləmini dərk etmək bizlər üçün qeyri-mümkündür. Oxşar analogiya ilə digər insanların təkrarolunmaz və hər bir fərdə məxsus olan daxili aləmini də eynilə, dərk etmək mümkün deyildir. Hər bir insanın öz taleyi, özünə xas olan daxili aləmi, düşüncələri, hisləri vardır. Bu isə yalnız onun özünə məxsusdur. Ancaq qismən də olsa, anlamağın mümkünlüyünü də qəbul etmək lazımdır. Bu da dəqiq müşahidəçinin və güclü təhlilçinin səyləri ilə mümkün olur. Yenə də qeyd edirik ki, qismən.       İnsanların müxtəlif amillər səbəbilə bir-birinə olan oxşarlığı azaldıqca onların bir-birini dərk etmələri daha da çətinləşir. Milyardlara sahib olan, on min dollarlıq nahar yeməyi edən birinin miskin fəqir həyatı yaşayan insanın necə bir dərkə sahib olduğunu anlaması çox çətindir. Eynilə, o fəqirin də həmin imkanlını anlaması bir o qədər mümkünsüzdür. İdeoloji əsaslara görə, qadınları, körpələri amansızca qətlə yetirən qruplaşmanın üzvlərini başa düşməyə çalışan humanist insanın bu işi eynilə birinin yarasanı anlamağa çalışmasına bənzəyir. Biz hər nə qədər o insanların anatomik, fizioloji quruluşlarını, psixoloji xüsusiyyətlərini və daha başqa cəhətlərini öyrənsək də, bu, bizə onların subyektiv dərkləri barəsində heç nə verməyəcəkdir.       Eynilə, anadangəlmə kor, kar doğulan, fiziki qüsurlu şəxslərin də daxili aləmləri bizə məchuldur. Həmçinin biz də onlar üçün bir yarasa misalındayıq. Bayaq da qeyd etdiyimiz kimi, insan fərdləri arasında ictimai, psixoloji fərqliliklərin yaranması onların bir-birlərindən uzaqlaşmasına səbəb olur və onlar arasında yaranan uçurum get-gedə böyüməyə başlayır. Eyni növün nümayəndələri olmağımıza baxmayaraq, müxtəlif bioloji növə məxsus iki fərd kimi bir-birimizi anlamağımızda çətinlik yaranır.       Biz insanlar üçün başqasını dərk etmək yalnız kommunikasiya proseslərinin nəticəsi ilə və digərindən bizə çatan informasiyanın hermenevtik[1] analizi nəticəsində mümkündür. Bu zaman insan digərinin fikirlərini, daxili aləmini sözlərindən, bədən hərəkətlərindən, baxışlarından, zahiri quruluşundan, üzünün mimikasından, yazdığı əsərlərdən anlamağa çalışır. Bununla o insanın daxili aləmi ilə bir əlaqə qurmaq istəyir. Çünki başqalarının daxili aləmini əks etdirən yeganə vasitə yalnız bunlardır. Bununla da, bizlər nəticədən səbəbə (İn Bürhanı yolu ilə) doğru hərəkət etməyə çalışırıq.       Günümüzdə başqalarının daxili aləmini, psixikasını dərk etmək məsələsi fəlsəfi hermenevtikanın, analitik fəlsəfənin və psixologiyanın müzakirə mövzusudur. Ancaq, bununla belə, onların da ˝əllərinin elə də dolu olmadığını” etiraf etmək lazımdır.       Həmçinin bu arada, Nagelin özünün də qeyd etdiyi kimi, insan özünü tamlığıyla digərinin yerində qərar verməyə də cəhd etməlidir. Belə ki, əks tərəfə aid olan hər bir şeyi ən möhkəm metodlarla təhlil etdikdən sonra belə əks tərəfi dərk etmək yolunda qarşımızda daha bir maneə durur: ˝Özümüz olmadığımız əks tərəfin obrazına girmək, onun özü olmaq˝. Bu isə bəzən birinci məsələnin həllindən də çətindir. İnsan öz subyektivliyində qaldığı halda özünü digər insanların yerinə qoya bilmir. Digərlərinin özlərinə xas daxili aləmlərini canlandırmaq çox çətindir, bəzən isə mümkünsüzdür.       Yarasa olmağın nə demək olduğunu anlamaq üçün biz qaranlıq mağaraya daxil ola bilərik, bir müddət göydən başı aşağı asılı qalmaq da olar və sairə, ancaq bu, yarasanın özünü dərk etdiyi kimi bizim də onu dərk etməyimizə qətiyyən kömək etməyəcəkdir. Çünki yarasanın yerişini yeriyərək onun nə hiss etdiyini anlamağa çalışdığımız zaman belə biz beynimizin resurslarından istifadə etmək məcburiyyətindəyik. Bir halda ki, bu resurslar bu məsələni həll etməkdən ötrü kifayət deyildir.       Deməli, həm özümüzə, həm də digərlərinə xas olan sırf subyektiv faktorlar vardır ki, digərini təhlil etdikdə o faktorlar nəzərdən qaçır, nəticədə də bizlər digərlərini bir çox hallarda anlaya bilmirik. Yəni ˝yarasa˝nın nə hiss etdiyini, nəyə görə filan cür hərəkət etdiyini tamlığı ilə anlamaq bu səbəblərdən mümkün deyildir.       Dərkdə qarşıya çıxan bu çətinliyə baxmayaraq, ətrafda baş verən hadisələri, digər insanların davranışlarını, hər hansı bir cəmiyyəti, tarixi materialları təhlil edən zaman subyektiv reallıqdan çıxmağa cəhd etmək lazımdır. Nə vaxta qədər ki, insan sub.reallıqdan qurtulmayıb və ətraf mühitin, oxuduqlarının, daxili və xarici faktorlar səbəbilə formalaşmış psixologiyanın təsirilə hərəkət edir, düşünür, təhlil edir və ətrafa baxır, o vaxta qədər insanın ətrafı (özündən qeyriləri) barəsində mülahizələri subyektiv olacaqdır. Bu subyektiv yanaşma ilə o insan, hətta özü barəsində belə həqiqi nəticəyə, özünün əsl mahiyyətinə, istəklərinin əsl kökünə vara bilməyəcəkdir.   GİGO: QAPIYA ZİBİL QOYSAN, ÇIXIŞDA DA ZİBİL İLƏ QARŞILAŞACAQSAN       Nagelin məqaləsində toxunduğu məsələlərdən biri də başqalarının psixologiyasını anlamaq cəhdi, bunun üçün tətbiq edilməsi mümkün olan metodların müəyyənləşdirilməsidir. Düzdür, elə gözlədiyimiz[2] kimi, məqalədəki bu metodlar dəqiq bəyan edilməsə də, bu metodları müəyyən edə bilməyimiz üçün bəzi maraqlı faktlar ortaya qoyulmuşdur.        Hər bir insan individual bir varlıqdır. Məhz buna görə də onun psixologiyasını, daxili aləmini formalaşdıran amillər də fərqlidir. Hər bir insanın daxili aləmi eynilə onun barmaq izi kimi fərqlidir. Barmaq izləri ilə yanaşı, insanları fərqli şəxsiyyət edən bir çox başqa amillər də vardır. Psixoloji, iqtisadi, ictimai, ailə, təhsil, etiqad kimi… Bu amillərin təsirilə, ətrafdan əldə etdiyi və həyatı boyunca gəldiyi nəticələr əsasında insanda subyektiv bir aləm, subyektiv düşüncə, özünə xas təhlil üslubu formalaşır. Daha sonra insan hər hansı bir məsələ barəsində düşündüyü, təhlil apardığı zaman malik olduğu subyektivliyindən istifadə etməyə başlayır. Yeni nəticələrini, yaxud hər hansı bir yeni təhlillərini də bundan qabaq qəbul etdiyi əvvəlki informasiyalar bazasında edir. Burada maraqlı bir məqam ortaya çıxır. Belə ki, insanın ilkin olaraq zehninə daxil olan informasiya və onun əsasında formalaşmış baxış tərzi yanlış olarsa, bunların əsasında təhlil olunan məsələlərdə də yanlış nəticələrə gəlinəcəkdir. Bu prinsipi biz ˝Qapıya zibil qoysan, çıxanda da zibil ilə qarşılaşacaqsan˝ kimi ifadə edə bilərik. İnformatikada isə bu, GİGO (Garbage In, Garbage Out) kimi ifadə olunur. Yəni daxil olunan yanlış məlumatlardan yanlış nəticələrin alınması labüddür, hətta hesablama düzgün formada aparılsa belə.        Deməli, araşdırmadan düzgün hesab edib qəbul etdiyimiz önfərzlər, şəxsi istəklərimiz, psixoloji vəziyyətimiz, inanclarımız, məsələnin maddi, mənəvi, ictimai, milli, psixoloji faktorlara görə bizim üçün böyük bir əhəmiyyət daşıması- bütün bunlar bizim həyata olan baxışlarımızı subyektivləşdirir, nəticədə də bizlər hər şeyi öz dar çərçivəmizdə görməyə başlayırıq. Bu zaman hər məsələ üçün eyni metodu tətbiq edir, məsələnin həlli üçün riayət olunması gərəkli olan digər metodları isə gözardı edirik.        Nəticədə həyat və psixologiyamız bizi subyektivləşdirir. Bu cür subyektiv yanaşmanın təhlükəsindən heç kəs sığortalanmamışdır. Bunu bir çox elm adamlarının, filosofların, din xadimlərinin, psixoloqların, siyasətçilərin yanaşmalarında müşahidə etmək olar. Nəticədə elm adına, fəlsəfə, tarix, din, psixologiya adına irəli sürülən fikirlər cəfəngiyatdan başqa bir şey olmur. Bəzən də bu cəfəngiyatları özündə əks etdirən məqalə və kitablar elmi irs hesab edilir. Sonra da milyonların ˝yemi˝nə çevrilir. Nəticədə yanlış subyektiv yanaşmadan ibarət olan əsərlərlə qidalanan, onsuz da, subyektiv baxmağa meylli olan insan daha da subyektivləşir. GİGO (zibil qoysan, zibil götürərsən) prinsipi burada daha qabarıq formada özünü göstərir.        Bəli, subyektiv insan öz ətrafını, digərlərini təhlil edəndə, anlamağa çalışanda belə öz subyektivliyindən istifadə edir. Çünki onda istifadə edəcək başqa material və metod yoxdur. Hamı ətrafına öz daxili pəncərəsindən baxır. Bununla da özünə xoş gələn şeyin digərlərinə də xoş gəldiyini, istədiklərini digərlərinin də istədiyini hesab edir. Onun üçün pis olanın digərləri üçün də pis olduğunu güman edir.   YARASANI TAM ANLAMAQ ÜÇÜN YALNIZ YARASA OLMAQ LAZIMDIR       Məqaləmizdə qarşıya çıxan digər bir məsələ: Yarasanı tam formada necə anlamaq olar? Ümumiyyətlə, bu, mümkündürmü?       Başqasını tamlığı ilə dərk etməyin bir yolu ya onun özü olmaq, yaxud da onun daxili aləmi ilə mücərrəd formada rabitə qurmaqdır. Tam dərk üçün bundan başqa bir yol yoxdur. Necə deyərlər, ˝yarasanı anlamaq üçün yarasa olmaq lazımdır˝.       Nagel özü bunun tam gerçəkləşməsi üçün yeganə mükəmməl yolun yarasanın özünə çevrilməkdən ibarət olduğunu qeyd edirdi. Yəni əgər başqasının şüuru və daxili aləmi ilə tam bir mənəvi rabitə qurmaq, eyniləşmək mümkün olsaydı, onun içində hiss etdiklərini bütünlüklə dərk etmək olardı.       Sadəcə olaraq, Nagel bu işin əməli olaraq mümkün olmadığını hesab etdiyinə görə bunun üzərində durmamışdır. Digər tərəfdən, bu yol elmi dairələrdə qəbul olunmayan bir yol hesab edildiyindən Nagelin üzərində durmaması təbiidir. Metafizikada[3] bəhs olunan bəzi mövzularda bu yolun mümkün olduğu qeyd olunur. İrfan məktəbində də mövzuya aid maraqlı bəhslər vardır. Bu məktəb insanın qeyri-maddi olan ruhani tərəfinin mövcud olduğunu qəbul edir. Aydındır ki, ruhani tərəfdə məkan, zaman, maddi maneələr olmadığından onlar arasında baş verən dərk forması da hiss üzvləri vasitəsilə olan dərkdən tamamilə fərqlənir. Burada ittihad, eyniləşmə mümkündür. Bu fərqli dərk mənaların kəlmələr olmadan dərkidir, həqiqətin pərdə arxasından görülməsidir. Belə olduğu təqdirdə yarasa məsələsinə fərqli cəhətdən baxmaq mümkün olacaqdır.       Bəziləri digərinin daxili aləmini tam dərk etmək üçün, hətta telepatiyaya etimad etməyi mümkün bilmişlər. Onlara görə, əgər telepatiya fenomeninin elmi cəhətdən düz olduğu isbat olunarsa, o zaman bununla digər insanın daxili aləmini aşkar etmək olar. Telepatiya mənəvi aləmdə qeyri-maddi formalar arasında hüzuri rabitə forması kimi izah olunarsa, yalnız bu zaman bunun mümkünlüyü barəsində danışmağın yeri vardır. Bundan başqa bütün digər formalarda izah etmək yenə də üçüncü şəxs tərəfindən dərkə bənzəyəcəkdir.       Buradan da fizikalizm kimi həyatı, şüuru, insanın daxili aləminə xas olan prosesləri sırf materialist düşüncədən izah etməyə çalışan bütün konsepsiyalar alt-üst olur. Fizikalistlər deyirlər: ˝ağıla, şüura aid olan hər bir şeyi beyinə və onun fəaliyyətinə nisbət vermək, onlarla əlaqəli olan hər bir şeyi də maddi çərçivədə izah etmək lazımdır. Ağıl və şüur yalnız beyindən ibarətdir˝. Bu fikirlər isə məsələni həll etmək yerinə daha qaranlıq uçuruma yuvarladır.           DİGƏRİLƏ EYNİLƏŞMƏDƏN ONU ANLAMAQ OLARMI?       Digərlərini anlamaq olar, ancaq bu, yenə də digərini tamlığı ilə dərk etmək mənasını verməyəcəkdir. Belə ki, tam dərk subyektivlikdən çıxmayana qədər mümkün deyildir. Digərini anlamaq insan üçün sözlərin, hərəkətlərin, üz mimikasının, baxışların, yazı və işarələrin vasitəsilə mümkün olduğuna görə buna dərk deyilməyəcəkdir.       Digərlərini anlamağın yollarından biri də odur ki, hər bir fərd müştərək şüura və ruha malik olduğuna görə bəzi anlayışları eyni cür dərk edir, bəzi məsələlərə eyni cür hökm verir. Bu cür anlayışlar və müddəalar barəsində təsəvvür və hökm sırf insan şüuruna və fitrətinə dayandığına görə hamıda eyni formada zahir olur. Bu cür hamının eyni hökm etdiyi müddəalara həm nəzəri, həm də əmələ, davranışlara aid mövzularda çox rast gəlinir. Zülmü hamı pis, ədaləti isə yaxşı hesab edir. Bu müddəa əməli cəhəti olan bədihi qəziyyədir. Subyektiv yanaşmanı kənara qoymaqla ümumi anlayışları bu cür müştərək dərk etmək olar.       Nagelə görə, müasir fəlsəfi psixologiyanın neobixevioristik cərəyanlarının əksəriyyəti məhz ağılın obyektiv konsepsiyasını yaratmağa səy etməkdədir. Bununla da insanlar arasında ümumi və obyektiv anlayışa nail olmaq istənilmişdir. İnsanlar eyni canlı növünə məxsus olduqlarına görə bir-birlərini qismən də olsa, anlamaları mümkündür.         Tez-tez olur ki, şəxsi mövqeyimizdən fərqli olan digərinin nöqteyi-nəzərini onu başa düşdüyümüzdən qəbul edirik. Bununla da bir insan digəri haqda yaşadığı iztirablar, müxtəlif təsirlər nəticəsində keçirdiyi hislər barəsində düzgün fikirlər deyə bilər. Bəs nəyə görə digəri haqda onu başa düşərək fikir deyə bildik? Məsələ orasındadır ki, digər şəxsin daxilən yaşadığı hislər haqqında o zaman düzgün və obyektiv fikir demək olur ki, o iki şəxs arasında subyekt olaraq oxşarlıq olmuş olsun. Hər nə qədər bu iki şəxs bir-birlərinə düşüncə, psixologiya, dərk, təhlil, elmi səviyyə cəhətindən yaxın olsalar, bir-birlərini anlamaqları bir o qədər mümkün olacaqdır. Yalnız belə halda biri özünü digərinin yerinə qoya bilir, özünü ˝yarasa˝ olaraq təsəvvür etməyi bacarır. Çünki belə halda söhbət insanın yarasanı dərk etməsindən deyil, yarasanın yarasanı dərk etməsindən gedir. Əgər bu iki şəxsdən biri insan, digəri yarasa olsaydı, bu zaman bir-birlərini başa düşmə yaranmayacaqdı.       Deməli, insanların bir-birlərini anlaya bilməkdə ən mühüm faktorlar şəxslərin daxili aləmlərinin oxşarlığı, bir-birlərinin qərar tutduqları vəziyyəti tamlığı ilə dərk edə bilməkləri, sonunda da özlərini digərinin yerinə qoya bilmək bacarığıdır. İnsanın xəyal qüvvəsi o qədər güclüdür ki, subyektiv amilləri kənara qoyaraq, bütün insanlarda müştərək olan obyektiv anlayışlara, hislərə söykənərək özünü digərinin yerində tamlığı ilə təsəvvür edə bilər.       Nagelin məqaləsində gözəl təhlillər olmağı ilə bərabər, müasir elmin acizliyi də hiss olunur. Hətta Nagelin özü belə bir çox məsələlərin izahını məhz subyektiv və yanlış təsəvvürlərinə görə verə bilmir, sadəcə olaraq, elmin özünün belə nəzərdən qaçırdığı faktların olduğunu deməklə kifayətlənir. O faktların nə olduğunun bir müəmma kimi qaldığını deməklə məsələnin üzərindən keçir. Hazırda Nagelin qərar tutduğu yerdən daha da irəli getməyinə onun məsələnin həlli üçün əsaslandığı fəlsəfi və elmi bilikləri imkan vermir.   ***      Məqaləmizin toxunduğu bir çox mühüm məsələlər müstəqil məqalə formasında araşdırma tələb edir. Məqalədə bu məsələləri bəyan etməklə bəzilərinin həll olunmasının, bəzilərinin isə diqqət edib nəzərdə saxlamağın zəruriliyini çatdırmaq istədik. Əgər subyektivlik, obyektiv reallıq, digərini anlama metodları, şüurun müştərək dərk xüsusiyyətləri, psixi prosesləri maddi yönlü fərziyyələrlə izahetmənin yetərsizliyi kimi məsələlər aydınlaşmasa, bir çox elmi, psixoloji, epistemoloji məsələlər bir müəmma kimi gündəmdə qalacaqdır.        Bundan başqa bir insan kimi digərini anlamağımız çətinləşəcək. Hazırda cəmiyyətin, ailə üzvlərinin, dostların, ümumilikdə insanların bir-birini anlamaqlarında ciddi bir problem yaşanır. Hamı heç kəsin onu başa düşmədiyini və digərlərini də anlamağın mümkün olmadığını deyir. Nəticədə də hamı tənhalıqdan şikayətlənir. Heç kəs digərini öz istəklərini, mənəmçiliyni kənara qoyaraq anlamaq və digərlərini də nəyə görə anlamadığının səbəblərini onları ittiham etmədən öyrənmək istəmir.      Məqaləmizin çatdırmaq istədiyi bir çox elmi-fəlsəfi, psixoloji cəhətlərdən başqa, əxlaqi cəhətlərindən biri də bu idi. ***     ˝QedimQala.az˝ saytı tərəfindən çox uzun olduğuna görə məqalənin bəzi hissələri müəllifin icazəsi ilə ixtisara salınmışdır.                   [1] Hermenevtika bir əsərin daha yaxşı dərkinə çalışan fəlsəfi bir elm sahəsidir. Hər hansı bir şeydən (istər söz, davranış, yazı, incəsənət, şəkil olsun) ifadə etdiyi mənanı necə üzə çıxartmağın yollarını araşdırır və bunun üçün müxtəlif yollar təqdim edir. [2] Nagel özünə xas yanaşmaları, fəlsəfi təhlilləri ilə tanınan bir alimdir. Bir çox dəyərli fikirlərin sahibidir. Ancaq bu qəbildən olan məsələlərin həlli üçün onun əsaslandığı epistemoloji və elmi metodlar kifayət deyildir. [3] Fəlsəfənin bir bölməsidir.
30.10.2015   4039   97
 
BREND VƏ PSİXOLOGİYA.. Hər bir şirkət və reklam kompaniyasının başlıca vəzifəsi brend yaratmaqdır. Malın brend olması isə güclü satış və çoxlu pul deməkdir. Burada belə bir sual yaranır: Bəs bu brendi tez bir zamanda necə yaratmaq olar?   Hər hansı bir şeyi brend etmək üçün ilk növbədə onu istehlakçılar arasında geniş formada tanıtmaq, diqqətləri ona yönəltmək, həmçinin uzun müddət yadda qalmasına çalışmaq lazımdır. Bu isə reklamdan başlayır. Burada növbəti sual yaranır: ˝Necə edək ki, reklam daha effektli və qeyd olunan təsirlərə malik olsun?˝. Bax bu, onların əsas məqsədidir.   Hər şey də elə bundan başladı. O gündən ki şirkətlər və reklam kompaniyaları qarşılarına bu məqsədi qoydular, reklam əsl mahiyyətindən uzaqlaşmağa başladı. Əvvəllər reklam hər hansı bir malın sırf tanıtımı idisə günümüzdə reklam ˝mövcud hər bir psixoloji qanunauyğunluq və fenomenlərdən istifadə edərək malın istehlakçıya sırınması üçün onların psixikasına təsir etməkdir˝. Bu səbəbdən də günümüzdəki reklamlar ayrılmaz bir formada psixologiya ilə əlaqəlidir.    REKLAMDA CİNSİ TƏHRİK Qayıdaq cavabsız qalmış əvvəlki suala: ˝Reklam necə olmalıdır ki, müştərilərin diqqətini cəlb etsin və onların yadında qalsın?˝. Bax bu məqamda reklam kompaniyaları və şirkətlər bir şeyi ən güclü vasitə hesab edirlər: Cinsi ehtirasın təhriki.   Cinsi elementlərdən qəzet, jurnal və televiziya reklamlarında istifadə olunması Qərbdə uzun illərdir ki, çox geniş vüsət alıb. Amerika tütün firması olan Pearl Tobacco-nun hələ 1871-ci ildən bu cür elementlərdən istifadə etdiyi məlumdur. Mümkündür ki, təhrikedici reklamların tarixi bundan da əvvəllərə gedir.   SSRİ vətəndaşına bütün bu şeylər yad idi. Demokratiyanın gəlməsi ilə bizlərə yad olan ünsürlər artıq doğmalaşmağa başladı.   XX əsrin ikinci yarısında yaranmış məşhur bir ifadə vardı: ˝SSRİ-də seks yoxdur˝. Bu ifadənin yaranmasının tarixi də ifadənin özü qədər qəribədir. 1986-cı ildə teleaparıcı Vladimir Pozner ilə Fil Donaxyu ilk dəfə olaraq televiziya səviyyəsində Sovet-Amerika telekörpüsünü təşkil edirlər. Telekörpü zamanı amerikalı iştirakçılardan biri sovet qadın iştirakçısına belə bir sualla müraciət edir:   -Bizdə, Amerikada telereklamlarda hər şey cinsi məsələlərin ətrafında dövr edir. Sizdə bu qəbildən olan reklamlar varmı?   Sovet qadın iştirakçısı qəfil verilən bu cür suala çaşaraq belə cavab verir: ˝Bizdə, SSRİ-də qətiyyən seks yoxdur və biz bu cür şeylərin qətiyyən əleyhinəyik˝. O, bu sözlərlə bildirmək istəyirdi ki, onların ölkəsində malların istehlakçıya çatdırılması üçün cinsi elementlərdən istifadə olunmur. Çünki bu formalı reklamları onlar Sovet vətəndaşının əxlaq kodeksinə zidd hesab edirdilər.   Göründüyü kimi, Qərb insanına bu cür reklamlar çoxdan tətbiq olunmağa başlanmışdır. Özləri belə çoxdan bunun fərqinə varmış və bu məsələlər onlar üçün tamamilə adiləşmişdir.   Reklamdakı bu cinsi elementlərə gəldikdə, bunlar ehtirası təhrik edən hər bir vasitə ola bilər. Ehtiraslı qadın və kişi səsi, xüsusi rənglər, musiqi və geyimdən tutmuş, bədənin hər hansı bir hissəsinin təhrikedici formada göstərilməsinə qədər hər bir vasitə bura aiddir. Bu reklamlarda daha çox Pin-up (müəyyən stildə çəkilmiş cazibədar qadınlar) və Beefcake –dən (kişilərin müəyyən formada durmaları. Adətən, çılpaq və ya yarıçılpaq kişi bədənlərinin göstərilməsi. Köynəyinin yaxası açıq, əzələli kişilər buna misaldır) istifadə edirlər.   Bu cür reklamlar üçün xarakterik olan digər xüsusiyyət reklam olunan məhsul ilə istifadə olunan obraz arasında heç bir əlaqənin olmamasıdır. Məsələn, maşının reklamı zamanı təqdim olunan maşının xüsusiyyətlərini göstərmək əvəzinə, maşının kapotunun üstündə oturmuş yarıçılpaq bir xanımla yaxası açıq, sinə əzələləri görsənən model bir oğlanı göstərirlər. Bu, reklamda olan Pin-up və Beefcake elementləridir. Bütün bunlar istehlakçıya psixoloji təsiretmə xüsusiyyəti daşıyır. Belə ki, bu cür reklamlarda məqsəd daha cox nəyin bahasına olursa olsun istehlakçının diqqətinin reklam olunan mala cəlb edilməsidir. Onları malın keyfiyyəti, insanlara nə dərəcədə faydalı olması elə də düşündürmür. Mühüm olan tək düşüncə var: “təki mal satılsın”. Dünya brendləri bahalı reklam çarxlarında, posterlərində, qəzet və jurnallarda reklam şəkillərində bundan çox geniş formada istifadə etməkdədirlər.    REKLAMDA CİNSİ ELEMENTİN PSİXOLOJİ İŞLƏMƏ MEXANİZMİ Zehnimizin bir hissəsini bizlər idarə edirik, bir hissəsi isə bizim ixtiyarımızdan qismən xaricdir. İnsan beyni elə qurulmuşdur ki, bəzi məlumatları tez və asan, bəzilərini isə çox çətinliklə qəbul etməkdədir. Seksual xarakterli hər hansı bir məlumat və ya görüntü insan tərəfindən instink həddində qavranıldığına görə qavranılma tez və yadda qalan olur. Ona görə də hər hansı bir malın reklamında cinsi hisləri təhrik edən erotik xarakterli elementlər nə qədər çox olarsa, insanın zehni tərəfindən bir o qədər güclü fiksasiya olunar. Bu zaman insanda o mal ilə əlaqədar güclü hissi asosiasiya yaranacaqdır ki, bu da məlumatı zehnə daha sürətlə ötürəcək, yaddaşda daha möhkəm iz qoyacaqdır. Ehtiras yaradan elementlər məhz bu xüsusiyyətə malik olduqlarına görə reklam şirkətləri brend ediləcək malı bu formalı elementlərlə bəzəməyə çalışırlar. Bu cür erotik reklamlarla paralel ötürülən mal barəsində olan informasiya zehnin filterindən birbaşa keçərək qeyri-iradi insana təsir qoyur. Cinsi hislər insanda ən qüvvətli hislər olduğundan bu cür elementlər müştəriləri qeyri-ixtiyarı özünə cəlb edir və beləliklə də, yaddaşlardan silinməyəcək bir iz qoyur.   Nəticədə müştəri o malı unutmur. Sonradan o malın adını eşitdikdə, yaxud da haradasa gördükdə reklam zamanı o mal ilə əlaqədar keçirdiyi hislərin təəssüratını yaşayır. Bəzən də bu təəssüratlar gizli olur. Belə ki, insan özü də bilmir ki, nəyə görə məhz filan malı almaq istəyir. Yaxud da nəyə görə mağazada mövcud olan yüzlərlə çeşid arasında məhz filan mala doğru yönəlir.   Bu cür reklamdan sonra yadlarda qalan mal tez bir zamanda şöhrət qazanır. Bir çox insanlar da növbəti mərhələdə adı çox hallanan malın daha keyfiyyətli olduğunu düşünərək onu almağa başlayırlar. Deməli, birinci mərhələdə ehtirasın təsirilə, ikinci mərhələdə isə ad çıxartmış malın psixoloji təsirilə o mal satılmağa başlayır.   İş o yerə çatıb ki, uşaqlara aid olan geyim və qida məhsullarını, sərinləşdirici içkiləri, dondurmaları, dərmanları, maşınları, texniki avadanlıqları, məişət əşyalarını, restoranları belə bu cür təhrikedici fraqmentlərlə bəzəyirlər.   Araşdırmalara görə, reklamda gözəl və təhrikedici qadınlardan istifadə etmək kişilərə təsir etdiyi kimi, qadınlara da güclü təsir edir. Çünki qadınların özləri belə digər gözəl qadınlara biganə deyillər. Nəticədə də o qadınlarla əlaqəli şeyləri yadda saxlayırlar. Bu səbəbdən reklamda cazibədar qadın faktoru müştərək element hesab edilir. Buna görə də reklamlarda əsasən qadınlardan istifadə etməyə çalışırlar.   Bütün bu deyilənləri dünya səviyyəsində aparılmış yüzlərlə mötəbər araşdırmalar, statistik məlumatlar da təsdiqləməkdədir. Gallup & Robinson şirkətinin son əlli ildə apardığı araşdırmalar da bunu sübut etməkdədir.   Bu arada insanı daha çox narahat edən məsələlərdən biri də onların insanlara yanaşma formasıdır. İnsanları şəhvət düşkünü hesab etmələri və keyfiyyəti məchul olan malı psixika ilə manipulyasiya edərək alıcılara ˝sırıma˝larıdır.   FƏRDİ REKLAMLARDA CİNSİ ELEMENTLƏR Əvvəllər reklamın yalnız əşyaya məxsus olduğu anlayışı var idi. Günümüzdə isə reklam hər bir şeyə, satılan və satılmayan hər bir şeyə şamil olan ümumi bir məna kəsb etməkdədir. Bəziləri mallarını, bəziləri özlərini, bəziləri elmlərini, bəziləri gözəlliklərini, bəziləri bədənlərini, bəziləri qüdrətlərini reklam edərlər. Aydındır ki, hər bir reklam müəyyən məqsəd daşıdığı kimi, bu şeylərin reklam olunmasının da müəyyən bir səbəbi vardır. Bunların da əsasında ya maddi ya da psixoloji maraq dayanır. Bəzən isə hər ikisi. Bəziləri istəyirlər ki, malları satılsın, pul qazansınlar, bəziləri isə şöhrət və insanların diqqətini cəlb etmək istəyirlər. Bu sonuncu aydındır ki, psixoloji səbəblərdəndir.   Hər iki növ səbəbdən reklama üz tutan şəxs tezliklə qeyd etdiyimiz cinsi elementin ˝qüdrət˝ini görür. Bunu bəzi insanlar öz şəxsi həyatlarında da müşahidə edirlər. Görürlər ki, ehtirasın təhrikinə səbəb olan addımlar atmaqla daha çox diqqəti özlərinə cəlb edib, yadda qalırlar. Ona görə də dünyada, ölkəmiz də istisna olmamaqla top modellər, müğənnilər, aparıcılar, hətta tamam fərqli peşələrin sahibləri belə tanınmaq və gündəmdə qalmaq istədikdə qeyd olunan fəndlərə əl atırlar. Bizlər həyatda tez-tez bu cür halların şahidi oluruq.   Bir çox tədqiqatlar göstərir ki, bloqlarda, instaqram və sosial şəbəkələrdə hər hansı bir şəxsin populyarlığı ehtirası təhrik edən açıq-saçıq məlumatlardan sonra daha sürətlə artmaqdadır. Hətta bəzən paylaşılan bir açıq-saçıq şəkil səhifəyə abunə olanların sayını həftə ərzində bir neçə milyon artıra bilir. Şəhvət hissini təhrik edən elementlərin mövcud olduğu musiqi kliplərinin YouTube səhifələrində izləmələrinin sayı bəzən milyarda çatır.   Brend olmağın bu yolunu seçən insan daxilən özünün nə qədər cılız olduğunu hiss edir. O, özünü tanıtmaq üçün bundan başqa heç bir yol olmadığını düşünür və ona görə məhz bu yola əl atır.   DÜNYA MİQYASINDA BU İŞƏ GÖZ YUMULUR. NİYƏ? Hazırda dünyada cinsi ehtiraslar süni şəkildə alovlandırılmaqdadır. Pornofilmlərin, fahişəliyin bəzi ölkələrdə qanuniləşdirilməsi və ya başqa formada icazəsi, ˝gey-hərəkatlar˝, bağça və orta məktəblərdə açıq bir şəkildə cinsi münasibətlərə aid dərslərin keçirilməsi, adi filmlərdə, internet saytlarında, bədii ədəbiyyatlarda, jurnallarda mövcud təhrikedici səhnələr qeyd olunan bu süni vasitələrdəndir. Bundan başqa, bütün evlərə rahatlıqla daxil ola bilən 18+ reklamlar da bu vasitələrin ən effektlilərindəndir. Belə reklamların ailəyə rahatlıqla daxil ola bilməsinin səbəbi onların bir ˝Troya atı˝ kimi ailəvi verilişlərin, adi bədii filmlərin ortasında gizli formada qərar verilməsidir. Bu cür reklamların qorxulu tərəfi də odur ki, ailələr bu kimi reklamlara daha soyuqqanlı yanaşır və uşaqları bundan uzaq tutmağa çalışmırlar. Belə ki, bütün bunlar reklam çarxı adı ilə təqdim olunduğuna görə valideynlərə zərərsiz kimi görsənir. Həqiqətdə isə uşaqların yaşına uyğun olmayan bu cür reklam çarxlarının əsas zərərləri də məhz onların psixikasınadır.   Qərbdə cinsi hissin kütlələrdə alovlandırılması cəmiyyətlə rahat manipulyasi etməyin amillərindəndir. Belə ki, cinsi ehtirasların alovlandırılması insanlarda, məxsusən də cəmiyyətin ən güclü hərəkətverici hissəsini təşkil edən yeniyetmə və gənclərdə süni şəkildə narahatlıq və cinsi qayğı yaradacaqdır. Psixoloji araşdırmalar sübut edir ki, cinsi qayğı və cinsi təşviş kimi insanın fikrini qarışdıran, düşüncələrində özünə yer edən və nəticədə də cinsi ehtirasın söndürülməsindən başqa heç bir şeyi düşünməyə imkan verməyən ikinci bir hiss yoxdur. Cinsi qayğıları olan əyyaş, əhli-kef cəmiyyəti idarə etmək daha asandır. Həmçinin belə bir cəmiyyət daha təhlükəsizdir. Çünki belə cəmiyyətin beynində ancaq cinsi istəklər, əyyaşlıq ilə əlaqəli fikirlər dolaşmaqdadır. Qədim antik dövrdən günümüzə qədər mövcud olmuş bir çox hakimlərin idarəçiliyində ölkəni əyləncə və əyyaşlığı yaymaqla idarə etməklərinin şahidi oluruq. İnsanlar hər nə qədər əylənərlərsə, kefləri kök olarsa, şəhvani istəklərinin içində boğularlarsa, onları idarə etmək də bir o qədər asan olar. Bax Qərbin idarə siyasəti budur.   Qərbdə XX əsrin ikinci yarısından başlanılmış cinsi azadlıq inqilabının əsl mahiyyəti də elə bundan ibarətdir: insan kütlələrini heyvan səviyyəsinə salmaq, nəticədə də rahatlıqla idarə etmək. İlk dəfə cinsi inqilab anlayışını termin kimi işlədən Avstriya psixoterapevti Vilhelm Rayxın özü belə həqiqətdə düşünməzdi ki, onun bu barədə yazdığı kitab nəticə etibarilə dünyanın əxlaq kodeksində belə böyük bir çevrilişlərə səbəb ola bilər.   BUMERANQIN QAYIDIŞI ZAMANI NƏLƏR BAŞ VERİR Ancaq bu cinsi azadlıq hərəkatının bir çox mənfi təsirləri də vardır. Bunu qərb ölkələrində cinsi zəmində olan və dayanmadan da artmaqda olan cinayətlər, cinsi təcavüzlər, əxlaqi-mənəvi dəyərlərin tapdalanması, ailə dəyərlərinin azalması, boşanmalar, erkən hamiləliklər, valideynsiz uşaqların sayının artması da sübut etməkdədir.   Bu yolu seçən cəmiyyətlər bilməlidir ki, cinsi istək təhrik edildikdə ilk real təhlükə altına girən məhz qadınların namusudur. Şəhvətin təhrik olunması ilə insanın ağlı aradan gedər. Ağlının yarısı aradan getmiş, buna görə də özünə nəzarəti itirmiş cəmiyyətdən isə hər şey gözləmək olar. Elə bu səbəbdəndir ki, SSRİ-də, həmçinin cinsi təhrikin süni formada alovlandırılmadığı ölkələrdə cinsi zəmində olan cinayətlərin sayı daha az idi. Cinsi istəklər eynilə alova bənzəyir. Alova nə qədər çırpı və odun atarsınızsa, bir o qədər də alışıb yanar.   “Cəmiyyətdə tanınmaq və bir şeyi reklam etmək üçün mütləq olaraq cinsi hislərin təhrikindən istifadə etmək lazımdır” kimi düşünən bir cəmiyyətdə əxlaqi, mənəvi dəyərlərin aradan getməsi qaçınılmazdır. Belə cəmiyyətlərdə keyfiyyət, dəyər, sağlam rəqabət kimi anlayışlar da etibardan düşəcəkdir.   QƏRBDƏ YARANMIŞ ˝CİNSİ İNQİLAB”IN DALĞASI BİZƏ DƏ GƏLMƏKDƏDİR Qərbi qoyaq kənara, qayıdaq özümüzə. Ölkəmiz hələ ki, Qərbin vəziyyətinə gəlməyib. Bizdə az-çox müəyyən əxlaqi dəyərlər, milli mentalitet hələ də hardasa qorunduğundan ölkəmizdə bir çox məşhur brendlərin başqa ölkələrdə göstərilən ˝standartdan˝ çox kənar reklamları yaxşı ki, göstərilmir.   Ancaq bizdə də bu istiqamətdə bəzi addımlar atılmaqdadır. Ara-sıra bəzi reklamlarda müəyyən elementlər müşahidə olunur. Həmçinin bəzi şəxslərin, müəyyən teleaparıcıların, müğənnilərin, bəzi qələm sahiblərinin, ictimai şəxslərin, şou biznes nümayəndələrinin hərəkətləri, tərcümə olunan bəzi ədəbiyyatlar və s. qeyd olunan amala xidmət edir. Bu cür insanlar ”Qərbdən gələn hər şey müasirlik, tərəqqi əlamətidir˝ psixologiyasına malikdirlər. Ona görə də həm tanınmaq, həm də özlərini müasir göstərmək üçün bu cür addım atırlar. Bu cinsi inqilabın təsiri ədəbiyyatlarımıza, reklamlarımıza, bəzilərinin danışığına, bəzi ictimai şəxslərin davranışlarına, yazılan məqalələrə, musiqi kliplərinə, televiziya verilişlərinə belə sızmaqdadır. Ölkəmizdə bu yolla verilişlərə reytinq, xəbərlərə oxucu toplamağa çalışırlar. Müğənnilər isə bu yolla tamaşaçı yığıb gündəmdə qalmaq istəyirlər. Nəticədə elm, qabiliyyət, peşəkarlıq kimi cəhətlər rəqabət amili olmaqdan çıxır, nəticədə öz yerini əxlaqsızlıq, şarlatanlıq, həyasızlıq, yalan kimi pis xüsusiyyətlərə verir.   Qərbdən gələn müsbət cəhətləri götürmək, mənfilərindən isə uzaq olmaq, digərlərinin buraxdıqları səhvləri təkrarlamamaq lazımdır. 
11.09.2015   6231   166